16 . معرفه : ظهور باطن اعمال به حسب عالم برزخ و ملكوت و جبروت مختلف شود ؛ مثلا احسان و اسائه اهل دنيا در برزخ نمايش داده شود ، مثل سرور و حزن كه ايجاد در قلب انسان نمايد ؛ ولى ظهور صفات و اخلاق و صفت پرستش كه سرآمد همه صفات است ، در ملكوت جنت جسمانى ظاهر شود و معرفت و علم به حقايق در عالم جبروت و جنت عقلانى . « 1 »
17 . معرفه : نقل شده است كه بعضى خواب ديدهاند مرحوم مجلسى طاب ثراه را و از امور وارده بر ايشان بعد از موت از آن جناب سؤال نموده ، فرمودهاند كه بعد از ارتقاء روح ، من را در معرض عرض الهى درآوردند و از من سؤال كردند چه آوردهاى ؟ عرض كردم بحار الانوار ؛ پس سؤال شد ديگر چه آوردهاى ، ساكت شدم ؛ پس خطاب آمد كه نزد ما
هامش
اين امر هنگامى آشكار مىشود كه انسان از عالم شهود كه عالم ملك است ، به عالم غيب كه برزخ و قيامت است هجرت كند .
( 1 ) . پيش از اين درباره تفاوت عمل در دنيا و ظهور آن در برزخ و آخرت سخن به ميان آمد و گفته شد كه تفاوت آنها در ظهور و باطن يا شهود و غيبت است ؛ ولى اكنون سخن درباره تفاوت ميان اعمال است كه ظهور آنها در باطن عالم ، متفاوت است ؛ زيرا همان گونه كه اعمال از نظر ارزيابى در دنيا باهم تفاوت دارند ، ظهور باطنى آنها نيز بسته به نوع ارزش آنها در عوالم ديگر ، متناسب با آن عوالم است ؛ براى مثال مىفرمايند : همان گونه كه نيكى و بدى به انسانها در دنيا سبب خرسندى يا تأثر آنان است ، در عالم برزخ نيز همان گونه نمايش داده مىشود ، و آثار آن ، كه همان سرور يا دلتنگى است ، براى انسان در آنجا جلوه مىكند .
مكارم اخلاق بهويژه روح پرستش كه سرآمد تمامى صفات انسان است ، در ملكوت و بهشت جسمانى ظهور مىيابد و در قبال آن ، انسان از نعمتهاى الهى بهرهمند مىشود ؛ چنانكه حضرت آدم و حوا در اين بهشت بهرهمند شدند ؛ ولى معرفت به حقايق كه از ويژگىهاى انسان عاقل است و در حقيقت اساس و منشأ خيرات در عالم است ، در عالم جبروت و بهشت عقلانى ظهور مىيابد و همان گونه كه ارزيابى اين كمالات در دنيا ميسر نيست ، در عوالم برزخ و ملكوت نيز جلوه حقيقى آنها ممكن نيست . بنابراين عالم جبروت مجال ظهور و شكوفايى مقام علم و معرفت است .