18 . معرفه : اما شكر حق نسبت به خلق ؛ پس ركن اول آن علم خداست به تقديم عباد ، معارف و اخلاق و عبادات خود را به ساحت قدس او و آن بر دو قسم است : يكى علم قبل الايجاد است ، دوم علم بعد الايجاد و به عين الايجاد كه آن را علم فعلى گويند . « 1 »
19 . معرفه : علم قبل الايجاد معنايش آن است كه خداوند در ازل دانسته است تمام مخلوقات خود را و هرچه ظاهر شود از آنها اختيارا يا اضطرارا به همان علم خودش به ذات خودش و همين است مراد از علم اجمالى در عين كشف تفصيلى . « 2 »
هامش
باطن برداشته و پنهانىها آشكار شود ، چهره واقعى بخيل ظاهر مىشود ؛ چنانكه حضرت صادق ( ع ) فرمودهاند : هركس از پرداخت زكات خوددارى كند ، طلبكاران به صورت اژدهايى از آتش ظاهر و بر گردن وى قلاده شوند و گوشت او را پاره كنند تا زمانى كه از محاسبه فارغ شود و اين همان فرموده خداوند تعالى است كه مىفرمايد :سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ( آل عمران ( 3 ) : 180 )
( 1 ) . مطالبى درباره قسم اول شكر ( شكر حق از خويش ) بيان شد ، اينك به قسم دوم آن يعنى شكر حق از خلق اشاره كرده ، مىفرمايند : اين قسم از شكر نيز داراى سه ركن است : ركن اول آن علم ، ركن دوم رضا و خشنودى حق و ركن سوم ، عمل است .
اما ركن اول عبارت است از اينكه خداوند تعالى آنچه را كه بندگانش بايد درباره آن شناخت داشته باشند ، از معارف و اخلاق و عبادات خويش به آنها تقديم كرده است ، بهگونهاى كه او را بشناسند و به اخلاق الهى او متخلق گردند و فرمان او را اطاعت و در پيشگاه مقدسش بندگى كنند كه بهطور حتم همه را مىداند . اين علم الهى به بندگان كه در زمينه فكرى ، خلقى و عملى آنان است ، بر دوگونه است : يكى پيش از ايجاد و ديگر پس از ايجاد مخلوقات است كه به اين علم الهى ، علم فعلى هم مىگويند .
( 2 ) . خداوند تعالى پيش از آنكه مخلوقاتش را كسوت وجود بخشد ، به تمامى آنچه از آنان در عالم وجود ظاهر مىشود ، چه اختيارى باشد و چه بدون اختيار همچون حركات قلب و مغز و ساير اعضا و جوارح ، آگاهى دارد و اين دانش همان آگاهى و علم به ذات خود است كه با علم به خود به تمامى مخلوقات و افعال و رفتار آنان عالم است ، و اين علم همان علم اجمالى در عين كشف