وقوع واقعه در آيه شريفه
« إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ »
محتاج تأويل و تجوز نخواهد بود تا گفته شود مستقبل محقق الوقوع در حكم ماضى است ، بلكه بالحق و التحقيق همه چيزها در صفحه مشيت است . « 1 »
14 . معرفه : الإشارة التاسعة ، فى قوله تعالى « لكى اعرف » يعنى لكى اظهر ، بدان كه اگر حقتعالى در خلقت و عطايش نفعى و غرضى نداشته باشد ، عبث و سفاهت لازم آيد و اگر نفعش عايد خود شود استكمال
هامش
( 1 ) . به تعبير ديگر ، از آن نظر كه مشيت اللّه متعلق به معلومات ، معشوقات و مقدورات است و به جهت آنكه آنها اعيان ثابته ازلى و ابدى هستند ، تمامى آنها از نظر خلقت و بعث ، به وجود واحد كه همان مشيت اللّه است ، ظاهر و هويدا هستند ؛ هرچند مخلوقات و مبعوثات در عالم ظهور ، تقدم و تأخر داشته باشند ؛ چنانكه خداوند تبارك و تعالى مىفرمايد :ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ( لقمان ( 31 ) : 28 )
زيرا نفس واحده همان « مشيت اللّه » است كه تمامى عالم هستى حتى تقدم و تأخر آنها در آن موجود است ؛ چنانكه اگر نقشه ساختمانى را مشاهده كنيم ، تمامى آنچه بايد ساخته شود در آن لحاظ شده و وجود دارد ؛ هرچند در مقام تحقق خارجى برخى مقدم و بعضى مؤخر پا به عرصه وجود مىگذارند . از اين رو است كه مىفرمايد :وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ( انعام ( 6 ) : 59 )
در واقع نقشه تمامى موجودات عالم هستى ازلا و ابدا و خلقا و بعثا در اختيار مشيت اللّه است و هريك از موجودات در مرتبه خود ظهور خواهند يافت و كليدهاى هستى آنان در عالم مشيت رقم زده شده و در دست او است بنابراين مىفرمايد : اين نخستين ظهور عينى اشياى عالم است و به اين بيان ، وقوع واقعه كه مراد از آن روز قيامت است ، چنانكه در آيه شريفه« إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ »به صورت فعل ماضى آمده است ، نيازى به تأويل ندارد تا بگوييم چون روز قيامت در آينده است و اين از وقايعى است كه حتما رخ مىدهد ، پس مستقبل محقق الوقوع در حكم ماضى است و به همين سبب فعل ماضى درباره آن به كار رفته است ؛ بلكه در اينجا مىگوييم وقوع آن در مشيت الهى محقق بوده است ، همچنانكه ساير عوالم وجود در آنجا تحقق دارند . بنابراين مىفرمايند : به طور حتم همه چيز در صفحه مشيت است ، انتهى كلامه رفع مقامه .