17 . درجه سوم ، مكافات صله است ؛ يعنى تدارك احسان نمودن در صورت تمكن ، خصوصا اگر يك چيز قابلى بوده باشد دليل انس و محبت است و تشبه به خالق ( يا من يعطى الكثير بالقليل ) كما قال تعالى :
« مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها »
« 1 »
هامش
لازم براى تحقق آن موجود نبوده است در عالم ملك تحقق نيابد ؛ ازاينرو در روايات آمده است كسانى كه دعاى آنان در دنيا اجابت نشود ، در آخرت تحقق خواستههاى آنان نيازى به مقدمات و واسطهها ندارد و آنچه را كه در عالم ملك به دست نياوردهاند و مورد درخواست آنان بوده است ، مىيابند و عوضش به بهترين شكل داده مىشود . در اينجا است كه بندگان خدا وقتى به خواسته خود دست مىيابند ، آرزو مىكنند اى كاش هيچيك از آن خواستهها كه در دنيا اجابت شده بود مستجاب نمىشد تا در چنين روزى نصيبشان بهترين آن چيزهايى بود كه در دنيا طلب مىكردند .
اينك لازم به يادآورى است كه در چنين مواردى ، افراد بسيارى هستند كه بر اثر عدم ظهور خواسته خويش متأثر مىشوند و گاه بهگونهاى اعتراضآميز كه جنبه ناسپاسى دارد ، عدم رضايت خود را اعلام مىكنند ؛ در حالى كه اينان اگر به مقام لطف و عنايت خداوندى در حق بندگان آگاه باشند و توجه كنند ، درمىيابند كه عدم ظهور دعاى مستجاب در عالم علتى داشته كه در مواردى به صلاح آنان نبوده است . بنابراين با اين ديدگاه ديگر جايى براى تأثر و ناسپاسى وجود نخواهد داشت و خود را از يك جهت تسكين داده و از سويى اعتماد خود را به نعمتها و عنايتهاى خداوندى حفظ خواهند كرد .
( 1 ) . سومين درجه از درجات عرش اخوت ، پاداش صله است ؛ يعنى انسان مسلمان وظيفه دارد در برابر آنچه از سوى برادرش به وى تقديم شده است سپاسگزارى كند و براى كار نيكى كه از طرف دوست و برادرش درباره وى صورت گرفته ، پاداشى در نظر گيرد كه اين خود از مراحل اوليه خوى نيك انسانى است كه در برابر احسان ، انديشه احسان داشته باشد ؛ چنانكه خداوند تعالى مىفرمايد :هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ( الرحمن ( 55 ) : 60 )
آيا پاداش نكويى و احسان جز آنكه نكويى و احسان است ؟
همچنين مىفرمايد :وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها . . .( نساء ( 4 ) : 86 )
هرگاه شما را تحيت و سلامى گفتند ، شما نيز بايد به تحيت و سلامى بهتر يا مانند آن پاسخ دهيد . . .