است ، و ظهور او « 1 » در تمام سارى و از همه عارى است ؛ لهذا خودپرستى كه بدتر از بتپرستى است به اين لحاظ عين توحيد است بالفطره ؛ يعنى خود را كه دوست دارد ، حقّ را دوست داشته ؛ چه ، وجود متقوّم ، فانى در وجود مقوّم است ، و فى الواقع اوست كه به صورت وى درآمده ، و فى الحقيقة خود به خود عشق بازد . و لذا قال المولوى :
« اى بسا كس را كه صورت راه زد * قصد صورت كرد و بر اللّه زد »
جامى - قدس سره السامى - در لوائح فرموده است « 2 » : « حقيقت الحقائق كه ذات الهى است - تعالى شانه - حقيقت همه اشياء است و او فى حدّ ذاته عدد را در او راه نيست ، الّا به اعتبار تجليّات متكاثره و تعيّنات متعدّده حقايق جواهر و اعراض مستودعات ، اعنى محل امانت گذاردن كمالاتاند از وجود و توابعش در آنجا و عنقريب است كه امانات ردّ به صاحب بشود » . كما قال على ( ع ) : « و انّما امّهات النّاس اوعية مستودعات و للاحساب ابا » . بالجمله آن ذات واحد بهواسطهى صفات متعدّدهء جواهر و اعراض ، متكثّر مىنمايد ؛ امّا من حيث الحقيقة يكى است و اصلا متعدد و متكثر نيست .
« اى بر سر حرف اين و آن تا زده خط * پندار دويى دليل بعد است و سخط
در جمل هى كائنات بىسهو و غلط * يك عين وجوب دان و يك ذات فقط »
هامش
( 1 ) . پا : وجه حق و ظهور حقّ است .
( 2 ) . در نسخه شاه به جاى ( جامى . . . است ) ، ( زيرا كه ) آمده است .