لفظ - من حيث هو « 1 » اللّفظ - مراد نيست ، و وضع او به جهت محسوس شدن مسمّا و دلالت بر معنى نمودن است ، و خودش غير قار الذّات است .
چه ، مىبينى كه در تلفّظ به لفظ زيد ، مثلا چون ( ز ) گويى و به ( ى ) رسى ، ( ز ) معدوم است . و چون به ( د ) آيى ( ى ) موهوم .
كه محسوسات از آن عالم چو سايهست
اعمّ از محسوس بصرى و محسوس سمعى و لمسى و شمّى و ذوقى به منزلهى سايهاى « 2 » است از آن عالم معنى . و هر خير « 3 » و بهاء كه در اين عالم ضيق است كه لذايذ قواى خمسه واقع مىشوند ، [ هم ] چون خود قوا پرتوى و ظلّى است از آن عالم ؛ چه ، « لكلّ معنى « 4 » صورة و لكلّ حقيقة رقيقة » . و گفتيم لذايذ قوا ، مثلا لذّت باصره ديدن باغ و بستان و جمال محبوبان است ، و لذّت سامعه شنيدن اصوات حسنه به مقامات موسيقى و استماع نغمات از بربط و تار و رباب و غير ذلك است ، و لذّت ذائقه چشيدن طعوم حسنه است « 5 » از حلاوت و دسومت ، و لذّت شامّه استشمام روايح معطّره . مجملا پس اجسام ، اظلال ارواحاند ، چنانكه الفاظ ، قوالب معانى . كما فى حديث اثبات الصّانع : « ازلىّ ابدىّ لا ظلّ يمسكه » ، اى لا جسم يمسكه ، « و هو يمسك الاشياء باظلالها » ، اى باجسامها » . و تأويل آيهى شريفهى :
« أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ »
. آنكه ، آيا نمىبينند به آنچه خداوند در عالم خلق - كه مقابل عالم امر است - ايجاد نموده ، از ارواح
هامش
( 1 ) . پا : ( هو ) را ندارد .
( 2 ) . پا : سايه
( 3 ) . پا : بل آنچه خير
( 4 ) . پا : معنا
( 5 ) . پا : ( است ) را ندارد .