بايد موقن باشى بر تمام كتب انفسى از كتاب معدن و نبات و حيوان و انسان و به هر دو قسمش از علّينى و سجّينى « 10 » اعنى كتاب ابرار و فجار « 11 » . و ايمان به رسل در وقتى است كه موقن باشى بر جميع نفوس كاملهى صاعده در قوس صعود ؛ چه ، در تمام اينها تقليد جائز نيست ، بلكه دليل و برهان يا مشاهده و عيان [ لازم ] است . اين مطلب از كلام خود ايشان بيرون مىآيد :
ز جذبه يا ز برهان يقينى * رهى يابد به ايمان يقينى
چه ، سابقا اشاره شد كه علم ، دو علم است : موهبتى و كسبى « 12 » ، كه اوّل را به جذبه تعبير نمودهاند « 13 » و دوّم را به برهان . كما قال على ( ع ) « 14 » : « رايت العلم علمين فطرى و كسبى « 15 » و لن « 16 » ينفع كسبى « 17 » اذا لم يكن فطرى « 18 » » .
اين است كه كفّار چون اهل حسّ در صورت باقى و از معنى عارى بودند ، علم پيغمبر را نسبت به كسب مىدادند . كما قال اللّه « 19 » تعالى :
« يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ »
. با آنكه مسئلهى تعليم و تعلّم در مجلس واحده و در زمان واحد « 20 » ممكن نيست ، بلكه ازمنهى متماديه لازم دارد . و اگر چنين بود « 21 » لا بد لاشتهر و انتشر « 22 » . علاوه قرآن جامع كلّ علوم است و بايد حال معلّم أولى و « 23 » اشرف باشد از متعلّم . و اگر فرضا در آن عصر عالمى كه مثل وجود پيغمبر متعلّم او باشد موجود بود « 24 » ، لا بدّ مردم به او
هامش
( 10 ) . شا : علّيّينى و سجّينى
( 11 ) . شا : ( اعنى . . . فجار ) را ندارد .
( 12 ) . شا : اكتسابى
( 13 ) . پا : فرمودهاند
( 14 ) . شا : عليه السّلام
( 15 ) . شا : فطريّا و كسبيّا
( 16 ) . شا : لم
( 17 ) . شا : كسبيّا
( 18 ) . شا : يك قطريّا
( 19 ) . شا : ( اللّه ) را ندارد .
( 20 ) . شا : در زمان واحد
( 21 ) . پا : ( و اگر چنين بود ) را ندارد .
( 22 ) . پا : الانتشر و اشتهر
( 23 ) . پا : ( اولى و ) را ندارد .
( 24 ) . شا : باشد