« أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ »
مىشوند ، و در بعضى به سوى ملك و عقل بلكه معلّم او ، كه :
« يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ
« 1 »
بِأَسْمائِهِمْ . . . »
الى آخره ، اشاره به اوست . و فى الحديث : « و ما من قلب إلّا و له أذنان « 2 » على الاولى ملك يرشده و على الاخرى شيطان « 3 » يفتنه » . و ذلك قوله عزّ و جلّ « 4 » : « ما يلفظ من قول الا لديه رقيب عتيد » .
و حقيقتش آن است كه همين قوا و مدارك جزئيّه - مقهورا و منسوبا الى اللّه كه « 5 » ملائكهى علّامه [ اند ] و هريك مشغول در عبادت فيما خلق لاجلهاند - اگر معلول و مصروف در تحت قدرت و امر عاقله شدند ، جنود عقل [ اند ] و مطيع انسان ؛ و اگر مسخّر در تحت قدرت ابليس باطنى و شيطان وهم بودند و او آنها را به ميل خود به كار واداشت ، لا بد غلبهى شيطان است ، چه ، به وجهى چون حق تعالى آدم را خلق فرمود و ملائكه را امر كرد « 6 » به سجدهى او ، به مفاد :
« وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ »
، به حسب تأويل اطاعت و انقياد كلّ ملايكه - علّامهم و عمّاله « 7 » - در تحت امر انسان است « 8 » ، الا شيطان و هم كه چون تسليم او نيست ، ابدا اطاعت امر عاقله ندارد . چنان كه هر چند مثلا عاقله به او مىگويد كه ميّت با ساير جمادات تفاوتى ندارد و منشاء اثر نيست ، قبول نكرده و آدمى را بيم دهد . يا آنكه خداوند كرارا فرموده كه من ضامن ارزاقم « 9 » ، اين همه در حرص كوشش ، غم تحصيل روزى مخور كه : « الرّزق مقسوم و الحريص محروم » ، ابدا براى شيطان
هامش
( 1 ) . پا : بانبئهم
( 2 ) . شا : انان
( 3 ) . پا : شيطانا
( 4 ) . شا : تعالى
( 5 ) . پا : ( كه ) را ندارد .
( 6 ) . پا : ( كرد ) را ندارد .
( 7 ) . پا : عماله است
( 8 ) . پا : ( است ) را ندارد .
( 9 ) . شا : ضامنهم ارزاق را