و اخبار ائمه معصومين ترجمه فرموده اگر اصل داشته باشد ظاهرا در اين عرض مدت كه هزار و دويست و سى و هفت هجريست كسى نياورده باشد اما چنان منقولست كه چون مولانا در زمان شاه سلطان حسين صفوى ملاباشى بود و رفع و رجوع علماء و فضلا را مولانا مىنمودند سى نفر شاگرد داشت ايشان همگى عالم بودند منجمله پانزده نفر اصحاب شمال و پانزده نفر اصحاب يمين مشهور بودند و خدمت مولانا در ترويج شريعت غرا و نشر علوم ملت بيضا سعى بليغ داشت و دقيقهئى از دقايق جدوجهد در انتظام امور دين و ملت مهمل و معطل نمىگذاشت لاجرم اصحاب يمين و شمال بنام مولانا تأليف و تصنيف نموده به نظر ايشان مىرسانيدند چون منظور مولانا مىگرديد امضا مىفرمودند و اين سخن از دو وجه خالى از قوتى نيست : نخست آنكه مشهور است كه دانايان عدد تأليفات مولانا را حساب نمودند از به دو تولد مولانا تا هنگام وفات بايد روزى هزار بيت تأليف فرموده باشد و اين خود از جمله محالاتست دويم آنكه با منصب كذائى و كثرت مشاغل و ازدحام ارباب حوايج اين معنى صورت نهبندد .
مخفى نماند كه در افواه و السنة اكثر ناس مذكور است بلكه در ميانه عامه معاملهشناس مشهور كه جناب مولانا منكر مطلق صوفيه بوده و مخرب اساس ذكر و اوراد و رياضات شده چنان كه در بعضى كتب نيز اين فرقه را مذمت نموده است .
دانائى مىگويد كه مولانا منكر مطلق اين طايفه نبوده است و مذمت اهل ذكر و اوراد نفرموده بلكه طايفهئى را انكار نموده است و صفات چند در حق آن فرقه بيان كرده كه فى الواقع آنان كه متصف به آن صفاتند مردود جناب اقدس الهى و مطرود حضرت رسالت پناهى و مذموم ائمه هدى و مقدوح جمله اولياءاند بناى كلام مولانا بر اينست بلى فى الحقيقة چنين است :
چنان كه يكى از افاضل زمان در سه مسئله كه از مهمات مسائل اسلاميه است از مولانا استفسار نموده است : اول در طريقه حكماء و حقيقت و بطلان آن ، دويم طريقه مجتهدين و اخباريين ، سيم طريقه فقهاء و صوفيه آنچه مولانا در جواب سه سؤال فرموده است فقير صورت آن را مىنگارد صورت اجوبه اينست :
رياض السياحة ( فارسى ) — صفحة 617
مساهمون: زين العابدين شيروانى
ص٦١٧