اين اسم خلاف شرع و عقل است و او خود بدين طعن و قدح اولى است .
و اگر آنچه استماع نموده و در نظر او واقع خلاف نموده آن قائل را عذر شرعى مانند تقيه و يا كلام قابل تأويل بوده و هرچند آن تأويل دور بوده باشد نيز بر آن عالم فرضى سامع لازم است كه تأويل نمايد مطابق فرمان شارع نه از براى ملاحظه قائل چنانچه احاديث بسيار منقولست كه شما اقوال و افعال مسلمانان و مؤمنان را تأويل نمائيد تا آنكه وارد شده كه هفتاد قسم تاويل كنيد و اگر باز نفس شما راضى نشود و ظن سوء و گمان بد در حق آن قائل يا فاعل زائل نگردد باز نفس خود را بايد كه ملامت نمائيد ، لوم و قدح را در موضع اشتباه بر مسلم و مؤمن تجويز ننمودهاند ،
اگر كسى گويد كه لزوم در محل اشتباه بر قول و فعل مسلم و مؤمن است و اسلام و ايمان آن قائل يا فاعل غير ثابت است پس لزوم تأويل غير ثابت . دانائى مىگويد كه « 1 » اگر از آن فاعل يا قائل غير از اين امر مشتبه امرى كه دلالت بر اسلام و ايمان او داشته باشد ندانستهاند و مسلمانزادگى آن شخص نيز معلوم نباشد آن شخص را داخل مسلمانان شمردن و در حوزه اهل ايمان آوردن صحيح نيست پس چگونه صحيح باشد كه او را داخل صوفيه شمارند و حال اينكه اين لفظ وضع شده از براى كاملان در ايمان هرچند آن شخص گويد كه مسلمانم و از اهل ايمانم و صوفيم ، اگر آن قول در اصول كه محل اشتباهست در كلام شخص غير حاضر ديده در اين صورت مراعات مذكوره مع شىء زايد بر آن عالم فرض بل متحتم است زيرا كه در اين وقت ممكن است كه گفته شود كه اين قول را كه محل اشتباه است عدوّ حاسدى و دشمن جاحدى داخل كلام آن شخص نموده باشد هرچند آن قول متداول باشد ميان جماعتى كه اين اعتقاد به آن صاحب كلام دارند زيرا كه معتقدان آن شخص آن قول را تاويلات و توجيهات صحيحه موافق امر شارع مىنمايند و قبول نمودن معتقدان آن شخص اين قول را و منسوب گردانيدن از راه پذيراى تاويل و توجيه صحيح است نه آنكه هرچند آن معنى فاسد
هامش
( 1 ) - بستان السياحة : جواب آنكه . .