و فكر نمىباشد مگر به عقل ، و عقل ادراك نمىكند مگر متعيّنى را كه مثل او باشد . پس مهتدى نمىشود به سوى توحيد ، از براى اثبات كردن او رسوم را ؛ و توحيد نمىباشد مگر به فناى رسوم و استهلاك كلّ در عين احديت و انتفاى حدوث در قدم ، همچنانكه فرموده است خداى تعالى كه :
كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
« 1 » و او امرى است كه عاجز مىشود از او عقل .
و « نجات نمىدهد از بحر جحود مگر اعتصام به ضياى كشف » و او آن است كه اعتصام كند طالب در طلب او به خداى تعالى آنكه مهتدى شود به نور او و عطا كند او را علمى از جانب خودش ، چنان كه فرموده است خداى تعالى كه :
آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً
« 2 » تمسّك به علم ظاهر و او آن است كه اكتفا كند به اقرار به وحدانيت و ايمان تقليدى بنا بر ظواهر مثل قول خداى تعالى كه :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
« 3 » و مثل قول او كه :
وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
« 4 » و امثال اين ؛ و او توحيد عامّه است از روى تقليد ، بدون فكرى ؛ از براى قول پيغمبر كه : « تفكّروا في آلاء اللّه و لا تفكّروا في ذات اللّه » « 5 » يعنى در ذات خداى تعالى ؛ و توحيد كشفى خاصّه است .
و أمّا الفكرة في لطائف الصنعة
، فهي ماء يسقى زرع الحكمة .
حكمت علم است به حقايق اشيا و خواصّ و اوصاف و احكام اشيا كه مطابق باشد از براى چيزى كه در نفس الأمر است ، و ايقاع افعال اختياريه است بر وفق شرع و عقل كما ينبغى .
و فكر در لطائف صنع خداى در خلق او ، زياد مىكند اين علم را و قوّت مىدهد
هامش
( 1 ) . قصص / 88 .
( 2 ) . كهف / 65 .
( 3 ) . انبيا / 22 .
( 4 ) . بقره / 163 .
( 5 ) . با اندكى تفاوت در : بحار الأنوار ، ج 71 ، ص 322 .