حاصل معنى سه چهار بيت اين است . امّا به تقريب ذكر اين حديث ، رفع اشكالى كه خارج مبحث است اهمّ مىداند . بدان كه ، از فحواى اين حديث چنان مفهوم مىشود كه مدار سعادت و شقاوت بر مشيت ازلى است نه بر صلاح و فساد عمل . و مقتضاى ظاهر دين چنان است كه ترتّب وعده و وعيد بر حسن و قبح عمل باشد . پس اندفاع تعارض را علاج آن است كه گوييم عمل در ظاهر حال موضوع است و در باطن مرفوع . و در مرتبهاى كه اسباب موضوع است و حكم به ظاهر حال كرده مىشود ، سعادت و شقاوت منوط به صلاح و فساد عمل است .
چنانچه خوردن نان سبب سيرى است و آشاميدن آب سبب تشنگى ، همچنان عمل صالح سبب دخول جنّت است و عمل فاسد سبب دخول نار . و اختلاف مقام در صدق و كذب كلام ، مدخل تمام دارد ؛ مثلا شخصى در مقامى كه عدد خواص آلات كند ، گويد تيشه مىتراشد و كاردى مىبرد و سوزن مىدوزد و در اين گفتن صادق باشد . و در مقام استهزا از كسى كه جاهل است ، خبر مىدهد كه او عالم است آن را دروغ نتوان گفت ؛ براى آنكه مقام استهزا اين اقتضا كند . چون ثابت است كه صدق و كذب كلام به اختلاف مقام مختلف گردد ، پس اختلافات در بيان آيات و احاديث و اقاويل بسيار است . عارفان كه ناظرند ، متوهّم مىگردد و از اين باب است كه مقامات مختلف است و هر مقامى را مقالى است و هر مقالى [ را ] موالى . و اينها همه را از يك مقام مىدانند و متناقض محلى باشند و از توفيق آن عاجز مىآيند و اين منجر به كفر و انكار يا به حيرت و اضطرار مىشود . و ابتلاى ايشان بدين بليه از آن است كه علم را از معدن خود مىجويند و معدن علم ، قلوب اصفياست نه بطون دفاتر ؛ فتنبّه .
قوله :
زنگيان گويند خود از ماست او * روميان گويند بس زيباست او
از زنگيان ، اشقيا و از روميان ، سعدا مراد است .
قوله :
اصل آب نطفه اسپيدست و خَوش * ليك عكس جان رومى و حبش
كنايه است از فطرت اسلام [ كه ] هر مولودى بر آن زايد . و عكس جان رومى و حبشى ، اشارت [ است ] به آنكه : « ثمّ ابواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه « 1 » » .
هامش
( 1 ) نك : اصول كافى ؛ ج 2 ، ص 13 .