نماز هست و عبادات اجسام عبارت است از حركات و سكنات ايشان بر وفق امر الهى به جهت نظام عالم . و حركت افلاك دورى است و در هر آن به وضعى ، و اين مناسب حركت لفظى است كه قرائت و اذكار نماز باشد . و علما گفتهاند كه اشكال حروف و كلمات از اصطكاكات « 1 » كواكب به هم رسيده ؛ چنانچه ملا جلال الدين محمد [ دوانى ] مىفرمايد كه الف از اصطكاك مريخ به برج حمل صورت يافته ؛ و الله اعلم . و قيام ، عبادت نار است و ركوع ، عبادت هوا . نمىبينى كه سير هوا ، افقى است و هيئت حيوانات اكثر افقى است بر صورت ركوع و عبادت آب ، سجود است و عبادت خاك قعود . و اين ظاهر است و اين جميع در نماز هست . و مناسبت نماز به انسان كه نشئهء جامعه است ، از وجوه بسيار است : يكى آنكه انسان را بدنى است مركب از اعضا و جانى است بسيط كه بدن با آن منشأ افعال و آثار است ؛ كذلك نماز را ظاهرى است مركب از افعال و باطنى است كه اخلاص است كه افعال نماز بدان مقبول و منشأ ثواب است و همچنان كه هر عضوى را فعلى و اثرى است ؛ هر فعل نماز را ذكرى و اثرى است ، و همچنانكه بدن بىجان به هيچ كار نمىآيد « 2 » ، نماز بىاخلاص هم به هيچ كار نمىآيد . و نسبت نماز به عالم بسيار است . و فى الحقيقة نماز در ميان افعال چون انسان است ميان موجودات و از آثار مترتبهء بر نماز حبّ الهى است به موجب حديث شريف . و اثر حبّ الهى آنكه در نوافل خداى تعالى ، سمع و بصر و قواى بنده شود و در فرائض برعكس اين ؛ چنانچه در حديث مذكور است . و از اين جهت پاى مبارك حضرت رسول - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - از كثرت نماز ورم كرد و از امير المؤمنين على - عليه السلام - در يك شب هزار تكبيرة الاحرام شنيدهاند ، و هيچ عمل را اين جامعيت و مرتبه نيست .
و يكى ديگر از خصايص نماز آن است كه سرّ توحيد در جماعت آن مندرج است . چه در نماز جماعت صورت توحيد و اتحاد ظاهر است و معنى توحيد نيز هست . زيرا كه حمل امام سهو مأموم را و عدم حمل مأموم سهو امام را اشاره است به اين كه صحت ايمان و اعتقاد ، حمل سهم اعمال و ذنوب نموده ، رفع خلود در
هامش
( 1 ) . مج : « كواكب » ندارد .
( 2 ) . مج : نمىآيد و نسبت نماز .