شريف تعبير فرموده و من مىگويد و منسوب اليه جميع نسب است و چون آن ، اصل اين امور و حقيقت آنهاست ، پس مىتوان او را به طريق مجاز به اين نامها خواند ، هر يك به اعتبارى و اينكه او را نسخه و كتاب الهى مىخوانند ، بدين واسطه است كه در جميع اين مجالى ظهور دارد و حضرت امير الموحدين و سرّ الله فى العالمين - سلام الله عليه - فرموده اشاره به اين نفس كه
و انت الكتاب المبين الّذى * بأحرفه يظهر المضمر .
« 1 » و سير و سلوك عرفا و اهل حق عبارت است از رسانيدن خود به اين نفس و راه اين سير از باطن [ 10 ] انسان است و زاد و راحلهء اين سير ، علم و عمل است ؛ چنانچه حكيم العرفا سنايى مىفرمايد كه :
نيست از بهر آسمان ازل * نردبان پايه به ز علم و عمل
و علم و عملى كه زاد و راحلهء اين سير را شايد ، آن است كه ملايم اين سير باشد .
و غرض از ملايمت آن است كه همان نسبت جامعيت كه در اين نفس متحقق است ، در آن علم و عمل نيز متحقق باشد . و علم جامع عبارت است از علم به حقايق و جواهر موجودات به طريق تشريح كه يك يك پرده را بگشايند و حقيقت آن دريابند تا به نفس رسند ، و اين را صوفيه « قوس صعودى » و « بازگشت » و « تولّد ثانى » گويند .
چنانچه حضرت عيسى - على نبيّنا و آله و عليه الصلاة و السلام - فرموده كه : « در نرود در ملكوت سماوات هر كه دو بار متولد نشده . » « 2 » و اين اشاره به اين سير است كه بعد از آنكه انسان از مادر متولد شد و به عقل رسيد و طلب اين سير در دلش راه يافت ، ثانى الحال مىزايد بدين طور كه خود را مىبيند كه نطفه بوده و مرتبه جماد داشته و در رحم مادر علقه و مضغه شده و نموّ كرده و در مرتبهء نبات تحقق يافته و باز در ماه چهارم به مرتبه حيوانى درآمده كه روح در او سرايت كرده . و چون نظر به نطفه مىكند مىبيند كه از غذا به هم رسيده ، و غذا از راه مواليد آمده ، و مواليد از راه
هامش
( 1 ) . ديوان امام على ( عليه السلام ) ، با تصحيح و ترجمهء دكتر ابو القاسم امامى ، ص 236 .
( 2 ) . لن يلج ملكوت السموات و الارض من لم يولد مرتين . احاديث مثنوى ، فروزانفر ، امير كبير ، 1361 ، و فصل مربوط به ادلهء نقليهء تجرد نفس ناطقه اسفار ، مبدأ و معاد ، شواهد الربوبية ، ملا صدرا .