عناصر ، و عناصر از راه جسم ، و همچنين باز گشته و در هر پرده و مرتبهء حقيقت آن را مىبيند و خود را در آن مرتبهء متحقق مىيابد و آن را به رياضت حال خود مىسازد تا آنگاه كه به نفس خود رسد و نفس خود را به معدوميت و رب خود را به موجوديت بشناسد :
آن ره كه من آمدم كدام است اى دل * تا باز روم كه كار خام است اى دل
و انسان حكم مسافرى [ را ] دارد كه از وطن خود ، كه مرتبهء نفس واجب المعرفهء اوست و
« أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ »
« 1 » اشاره بدان است ، روانه شده و به هر مرتبه كه رسيده از حقايق آن مرتبه سرمايهء فرض كرده ، به اميد سود تا رسيده
« أَسْفَلَ سافِلِينَ »
« 2 » نشئهء عنصرى كه به موجب « الدنيا مزرعة الآخرة » « 3 » جاى تجارت اوست . و بعد از فراغ از معامله در وقت بازگشت ، سرمايهء هر مرتبه به اهل آن مرتبه بازمىگذارد و سود آن با خود دارد تا چون به نفس خود رسد كه وطن اوست ، سود جميع مراتب وجود داشته باشد و ابدالآباد از آن محظوظ « 4 » شود . و اگر كسى در اين نشئه ، خواه به طريق اجمال يا تفصيل ، راه خود را نيافت ، وقتى كه از منزل پاى بيرون نهد ، سرگردان خواهد بود تا راهبرى او را به فرياد رسد .
« وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى وَ أَضَلُّ سَبِيلًا »
و اما عمل جامع عبارت است از عملى كه در « 5 » آن اعمال جميع موجودات مندرج باشد و آن نماز است . و از اين جهت حضرت رسالت پناه محمدى - صلّى اللّه عليه و آله و سلم - امر بليغ به نماز فرمودند و آن را ستون دين خواندند و به تمامى و درستى نماز ، تمام اعمال مفروضه درست مىآيد . و جامعيت نماز آن است كه عبادات جميع موجودات در آن مندرج است ؛ بدين نوع كه موجودات عالم جسم است و عالم مجرد - كه ملائكه و كروبيان باشند - و عبادات ملائكه تحميد و تهليل و تسبيح و تكبير است و قيام و ركوع و سجود و قعود ، و اين همه در
هامش
( 1 ) . يس ، 5 .
( 2 ) . التين ، 6 .
( 3 ) . تنبيه الخواطر ، ج 1 ، ص 92 . عوالى اللئالى ، ج 1 ، ص 267 . منهج الصادقين ، ج 8 ، ص 214 .
( 4 ) . اساس : محفوظ .
( 5 ) . مج : عملى كه اعمال .