رأيك و ما هذا لامر الذى اصابك ؟ فقال ؛ هيهات لما توعدون و بعدا لما ترومون ، و الله لا ناله احد و لا تضمن معرفة روح و لا جسد ، هو العزيز الذى لا يدرك و الموجود الذى لا يملك و لا يملك اذ حارت العقول و طاشت الالباب فى تلقى صفاته . فكيف لها يدرك ذاته .
اين است اعتقاد ايشان در معرفت ذات حق تعالى . و در اثناى همين كلام مىفرمايد كه : فاذا علمت ان ثم موجودا لا يعرف فقد عرفت . و اين غايت علم انسانى است ؛ چنانچه فرمودهاند كه
دوربينان بارگاه الست * بيش از اين پى نبردهاند كه هست
در مقدمهء كتاب فتوحات مكيه بر اعتقاد خود اشهاد مىفرمايد و در بيان آن مىگويد كه « موجود بذاته من غير افتقار الى موجد يوجده بل كلّ موجود سواه مفتقر « 1 » اليه تعالى فى وجوده « 2 » فالعالم كله موجود « 3 » و هو موجود به بنفسه لا افتتاح لوجوده و لا نهاية للقائه « 4 » بل وجود مطلق « 5 » مستمر قائم بنفسه . »
و اين كلامى است طويل الذيل و در اثنا باز مىفرمايد كه « تعالى أن تحلّه الحوادث و يحلّها » و اين غايت تنزيه است و مشعر است بر آنكه وجودى كه نزد ايشان حقيقت حق است ، مغاير بالذات است با وجودى كه محيط اكوان است به طريق اضافه و علاقهء وصفى و حضرت شاه نور الدّين نعمت اللّه - قدّس سرّه - مىفرمايد كه « وجود نزد صاحب جود ازآنرو كه وجود است ، اى لا به شرط شىء ، غير وجود ذهنى و خارجى و خاص و عام است و غير معلق و مقيد است و هو رفيع الدرجات ؛ بلكه اين مجموع منازل و مقامات وجودند و موجوديت وجود به عين وجود است ، نه به امرى كه مغاير وجود است عقلا او خارجا . و وجود به حسب ظهور در مظاهر اظهر است از جميع اشياء ، اگرچه حقيقت اوّل خفى است
هامش
( 1 ) . اساس و مج : « تعالى » ندارند .
( 2 ) . اساس : موجوده .
( 3 ) . اساس و مج « به » ندارند .
( 4 ) . اساس : بقائه .
( 5 ) . هر دو نسخه : مطلق مستمر قائم ، عبارت شيخ با نسخه فتوحات مصحح با عثمان يحيى تصحيح شده است .