نماند ، بلكه همان را بيند كه در اين مراتب تنزل كرده . چنانچه خبر « انا من اللّه و الخلق منّى » « 1 » مشعر بر اين است . و اگر تتبع اخبار نبوى و اقوال ائمهء هدى - صلوات اللّه عليهم اجمعين - با اين استدلال جمع شود ، به درجه [ اى ] فايز آيد از اتحاد كه آثار جليله بر آن مترتب آيد « 2 » ؛ وفّقنا الله تعالى .
ركن ثالث در اشعار به معنى وحدت وجود
در مرآت ضمير ارباب دانش منطبع است كه وجود نزد متكلمين و حكما جزء تحليلى و معقول ثابت است و بديهى التصور و اعرف اشياست و مشترك معنوى است بر مذهب اصح . و اين وجود نيست الا همين مرادف « كون » و « ثبوت » و « حصول » كه به فارسى آن را « هستى » گويند ؛ و اين را سه مرتبه است : يكى مقيّد به چيزى كه وجود خاص باشد ، و دوّم مقيد به بىقيدى كه وجود عام به معنى به شرط لا باشد ، سيّوم غير مقيد به قيد و عدم قيد كه وجود مطلق لا به شرط باشد . و اين معانى همه اعتبار عقلى است و هيچ عاقل نگويد كه چنين امرى عبارت است از حقيقت واجب تعالى ؛ خصوصا جمعى كثير از اكابر اولياء الله و از محققين متكلمين .
پس معلوم شد كه وجودى كه ايشان مىگويند ، نه اين امر عقلى تحليلى مىخواهند كه عقل از اشياء انتزاع مىكند ، « 3 » بلكه ايشان مىگويند كه چرا نتواند بود كه اين وجود را ذاتى و حقيقتى باشد كه لفظ وجود على الاطلاق چون اسم باشد مر او را براى تفهيم ، نه اسم حقيقى ، چنانچه شيخ صدر الدين قونوى در كتاب مفتاح الغيب [ 5 ] تصريح كرده كه اين اسم حقيقى نيست ، بلكه براى تفهيم اطلاق مىكنند و موجب اين اطلاق آن است كه چون به مذهب ايشان اوّل اثرى كه از ذات واجب - تعالى
هامش
( 1 ) . مشارق انوار اليقين فى اسرار امير المؤمنين ، حافظ رجب برسى ، ص 29 .
( 2 ) . مج : مترتب آيد حبذا نظر و ذهن و فكر واحد على التحقيق جل ذكره فوائد جود اين بينندگان همواره بر زركاران فهرست فصول كامكارى و جهاندارى عائد سازد بمنه و جوده . ركن ثالث .
( 3 ) . مج : مىكنند .