كه خدا هست . « سبحانك يا خفيا من فرط الظهور » « 1 » [ 1 ] خدا يكى است كه خدا يكى است « شهد الله انه لا إله الا هو . يا من دلّ على ذاته بذاته » « 2 » .
خدا هست ، پس كامل بالذات است ، پس متّصف به صفات كمال است « سبحان من تنزه من مجانسة مخلوقاته » « 3 » از رجوع كمالات به ذات ، اطلاق ثابت آيد ، نه ايجاب لازم چه موجب بودن فاعل و حكم بر كذب . ان لم يشأ لم يفعل يا به واسطهء عدم قدرت و ارادت است . و اين محال و يا به واسطهء بودن سهم النصيب است در طالع اين حاكم و اين دعوى است بىبرهان . تعدد فعل دال بر اطلاق فاعل است كه به وحدت اقرب است و احسن . پس جهات لازم نيايد . و قضيهء « الواحد لا يصدر عنه الا الواحد » راجع به وحدت عددى بسيط شود ، نه واحد مطلق فياض . و تشخصات افعال از لوازم وجود افعال است و لازم از ملزوم ، متأخر بالذات . و از اينجاست كه « ما لم يوجد لم يتشخص » ، و الّا تعيّن فاعل - كه مستلزم عدم صدور كثرت است و منافى كمال مطلق ذاتى - لازم آيد .
با وجود اطلاق ذات كلمه توهّم تعطيل و انقطاع فيض بر تقدير نابود سابق و لاحق ، فعل از نقصان عرفان است . ثبوت يعنى امكان مر ممكن را مستلزم « 4 » حاملش نيست تا قدم هيولا لازم آيد . چه اين معنى از جملهء آن معانى است كه مدرك بعد از وجود است و مفروض قبل از وجود و اين از خصائص درك عقل است . از صفات ذاتيه آنچه هم به حسب ادراك عقل كه مناط تكليف است و هم به حسب ورود شرع شريف از ايجاد اين عالم مدرك شده ، علم است و قدرت و اراده و اختيار ؛ و آنچه به حسب شرع نزد عقل ثابت است ، سمع است و بصر و كلام . و اين صفات منزه است از تشبيه صفات ممكن بدان ، چه او تعالى منشأ صدور معلومات است و علم ما تابع معلوم . و به موجب كلام ائمهء معصومين - عليهم السلام - مرجع صفات
هامش
( 1 ) . الانوار النعمانية ، ج 1 ، ص 3 .
( 2 ) . يا من دلّ على ذاته بذاته و تنزّه عن مجانسة مخلوقاته . دعاى صباح امير المؤمنين عليه السلام ، مفاتيح الجنان .
( 3 ) . بحار الانوار ، ج 87 ، ص 339 .
( 4 ) . اساس « ثبوت » ندارد .