( [ 18 ] ) . تحقّق به عبوديّت و بندگى بر مشاهدهء حضرت ربوبى با نور بصيرت ؛ يعنى رؤيت حق درحالىكه به صفات خويش موصوف است با عين آن صفتش . پس بنده او را تنها به چشم يقين مىبيند ، زيرا رؤيت حقيقى خداوند ممكن نيست ( جرجانى ، تعريفات ، ص 6 ) .
عفو آن است كه از بدى درگذرى و احسان آنكه در مقابلهء بدى نيكى به كار دارى و از جملهء مكارم اخلاق ، عفو و احسان است و صوفى را تخلّق بدين دو خلق از لوازم است ( كاشانى ، مصباح الهداية ، ص 357 ) .
احسان عبارت از كمال عبوديّت و پرستش آفريدگار است خالصا لوجه اللّه و آنچه كند با خلوص نيّت و به قصد عبوديّت و تقرّب به انوار واهب الصّور و الوجود كند ( كاشانى ، اصطلاحات الصوفية ، ص 43 ) .
احسان تحقّق عبد است به عبوديّت به مشاهدهء حضرت ربوبيّت به نور بصيرت ؛ يعنى حق را موصوف يابد و به صفت او ، او را بيند ( شاه نعمت الله ولى ، اصطلاحات ، ص 8 ) .
آن را گويند كه هر نوع نيكويى كه توانى قولا و فعلا با خلق بهجا آرى ( پوشنجى ، قواعد العرفاء و آداب الشعراء ، ص 67 ) .
چيست احسان را مكافات اى پسر * لطف و احسان و ثواب معتبر
( مولوى )
( [ 19 ] ) . حديث از حضرت رسول اكرم - صل اللّه عليه و آله و سلّم - است : " احسان آن است كه خداى را عبادت كنى ، چنانكه او را مىبينى و اگر تو او را نمىبينى ، او تو را نظاره مىكند " ر . ك : المعجم المفهرس ، جلد 1 ، ص 467 ؛ كاشف الاسرار اسفراينى ، صص 85 و 118 ؛ سنن ابن ماجه ، ج 1 ، ص 24 .
( [ 20 ] ) . چون از تو حركتى يا سكونى در وجود آيد ، مرجّح فعل بر ترك يا ترك بر فعل ، صفتى بود كه در تو پيدا گردد كه آن را ارادت خوانند ( عين القضاة ، نامهها ، جلد 1 ، ص 10 ) .
خواستن و طلب كردن حقيقت را گويند . و بدانكه ارادت بر سه وجه است : اول ارادت دنياى محض - كقوله
" تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا "
. و نشان آن دو چيز است : در زيادتى دنيا به نقصان دين راضى بودن ، و از درويشان مسلمان اعراض نمودن . و حضرت رسول - صل اللّه عليه و آله و سلّم - دربارهء او فرموده كه " طالب الدّنيا حقير . " دوم ارادت آخرت