المذكور بعدها كلاما مرتّبا فى الذّكر على ما قبلها ، لا أنّ مضمونه عقيب مضمون الّتى قبلها ، كقوله تعالى :
ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ
« 1 » . » و إن اگر داخل ماضى هم « 2 » شود ، براى استقبال باشد . و كون : بودن ( از اوّل ) ، و اگر بالذّات ملحوظ شود ، تامّ است ، و اگر مرآت ملاحظهء غير باشد ، ناقص ؛ و اينجا ناقص است . و أصل : بيخ ، و قال الجوهرىّ : الأصل الحسب « 3 » ؛ و حمل بر اوّل اولى است به فالطّين و الماء ، و مراد پدر و مادر يا مادّهاى كه افراد انسان از آن متكوّن شوند . و شرف : بزرگوارى ، قال ابن السّكّيت : الشّرف و المجد لا يكونان إلّا بالآباء « 4 » . و مفاخرة : برابرى كردن در فخر با كسى ، و قال الجوهرىّ : تقول : فاخرته ، إذا كنت أكرم منه أبا و أمّا « 5 » . و طين : گل . و ماء : آب ، و اصل او « موه » ( بفتح واو ) بدليل « أمواه » ، و همزهء او عوض هاء ؛ و مراد اينجا نطفه . و تنكير شرف براى تعظيم . و الطّين خبر « أصلهم » محذوف . و در اكثر نسخ بجاى من « فى » ، و من انسب است ، تا لهم را فايدهء معتدّ به باشد .
مىفرمايد : پس اگر باشد مر ايشان را از اصلشان شرفى عالىشان كه به آن مباهات كنند بر زيردستان و درويشان ، پس اصل ايشان « 6 » به حقيقت گل است ، چون به آدم نظر كنيم ، و آب منى است ، چون ملاحظهء پدران دگر كنيم ؛ يا اصل ايشان گل است ، اگر ملاحظهء مادّهء بعيده كنيم ، و آب منى است ، اگر نظر به مادّهء قريبه كنيم . س :
اى طبع كجت سرشته با كبر و منى * دانسته تمام خلق را دون و دنى
هرجا كه رسى لاف اصالت چه زنى * چون اصل تو از گِل است يا آب منى
نكته
وجه تعبير از مادّهء بدن آدم به « طين » ، با « 7 » آنكه مركّبات تامّه از عناصر اربعه متكوّن
هامش
( 1 ) . الزّمر : 72 . - - شرح الكافية 2 : 365 .
( 2 ) .E: - هم .
( 3 ) . صحاح : 1623 .
( 4 ) . همان : 536 - 537 .
( 5 ) .B: - ابا و اما ،E: - اما . - - همان : 779 .
( 6 ) .B: انسان .
( 7 ) .B: يا .