يكن كذلك ، ما استدار الجسم ، لأنّه ما ملأ إلّا الخلأ . » « 1 » و هم درين باب گفته : « الخلأ حكم على الجسم بالاستدارة ، فأظهر فلكا مستديرا « 2 » . » و عجب كه شيخ مقتول درينجا بر مذهب مشّائين است ؛ چه در حكمت اشراق مىگويد : « ما لا حاوى له ، لا مكان له « 3 » . »
و هيولاى هر فلك مغاير هيولاى فلكى « 4 » دگرست و مغاير هيولاى عناصرست ؛ چه خواهد آمد كه هريك ازينها معلول عقلى « 5 » خاصّند ، امّا هيولاى عناصر يكى است ، بدليل كون و فساد ، يعنى لبس و خلع صور « 6 » نوعيّه . و گاه باشد كه اطلاق هيولى بر جسم كنند ، باعتبار آنكه مادّهء جسمى دگرست ، مثلا قطعههاى چوب را هيولاى سرير گويند . و چون صوفيّه اطلاق هيولى كنند ، مراد نفس رحمانى است كه قابل صور روحانى و جسمانى است « 7 » . و آنچه حكيم او را هيولى گويد صوفى او را « هباء » و « جوهر هبائى » و « عنقاء » و « سنخه » گويد . و فى الباب السّابع « 8 » من الفتوحات : « إنّ إطلاق الهباء عليه منقول عن أمير المؤمنين علىّ بن أبى طالب ، رضى اللّه عنه « 9 » ، لمّا رآها منبثّة فى جميع الصّور و هى مع كلّ صورة لا ينقسم و لا يتجزّى ، بل هى كالبياض فى كلّ « 10 » أبيض بذاته « 11 » و حقيقته و لا يقال قد نقص من البياض قدر ما حصل منه فى هذا الأبيض . » « 12 » و وجه تسميه به عنقا آنست كه هيولى پيش صوفى « 13 » معدوم است . و شيخ در باب صد و نود و هشتم « 14 » از فتوحات مىفرمايد :
« الطّبيعة معقولة الوجود غير موجودة « 15 » العين ، فمعنى قولنا هى مخلوقة « 16 » مقدّرة ، لأنّ الخلق التّقدير و ما يلزم من تقدير الشّىء وجوده . فالخالق له معنيان المقدّر و الموجد ، فمن خلق فقد قدّر أو أوجد . » « 17 » پس گويد : « الجوهر الهبائىّ مثل الطّبيعة لا عين له فى الوجود و إنّما تظهره الصّورة فهو معقول غير موجود الوجود « 18 » العينىّ . » « 19 » و وجه تسميه بسنخه
هامش
( 1 ) . فتوحات ( طبع قديم ) 2 : 433 .
( 2 ) . همان : 435 .
( 3 ) . مصنّفات شيخ اشراق 2 : 131 .
( 4 ) .CD: فلك .
( 5 ) .E: عقل .
( 6 ) .DEF: صورت .
( 7 ) .D: جسمانى و روحانيست .
( 8 ) .F: التاسع .
( 9 ) .CF: على عليه السلام ،G: على .
( 10 ) .D: كلّما .
( 11 ) .F: لذاته .
( 12 ) . فتوحات 2 : 236 .
( 13 ) .E: صوفيه .
( 14 ) .F: هفتم .
( 15 ) .C: معقولة ،D: موجودة معقولة .
( 16 ) .E: + و .
( 17 ) . فتوحات ( طبع قديم ) 2 : 430 .
( 18 ) .E: بوجود ،FG: بالوجود .
( 19 ) . همان : 431 .