خيره و شرّه . » « 1 » و امام جعفر صادق ، رضى اللّه عنه « 2 » ، با قدريئى « 3 » گفت : « فاتحه بخوان . » چون به
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
« 4 » رسيد ، فرمود : « چون تو در افعال خود « 5 » مستقلّ و متمكّنى ، چه استعانت از خدا مىكنى ؟ » قاضى عبد الجبّار كه از معتزله است در خانهء صاحب بن عبّاد شيخ ابو اسحاق اسفراينى را « 6 » ديد و بر سبيل تعريض گفت : « سبحان من تنزّه عن الفحشاء . » شيخ در حال فرمود : « سبحان من لا يجرى فى ملكه إلّا ما يشاء . » ظ :
سر ارادت ما و آستان حضرت دوست * كه هرچه بر سر ما مىرود ارادت اوست
و صوفيّه گويند به حكم « خلق اللّه آدم على صورته » « 7 » :
نسبت اقتدار فعل بما * هم از آن روى « 8 » بود كو ما شد « 9 »
جام گيتىنماى او مائيم * كه بما هرچه هست پيدا شد
پس اگر گوئيم افعال از ماست ، راست باشد و اگر گوئيم ، از حقّ است ، هم حقّ است .
و مشهور آنست كه حكما درين مسئله موافق معتزلهاند ، ليكن امعان نظر در كلام محقّقان ايشان معطى خلاف اين معنى است و مذهب ايشان آنست كه فاعل حقيقى غير خدا نيست و وسايط آلاتند و مقصود از ترتيب سلسلهء وجود تعيين جهات مختلفه است كه باعتبار آن جهات امور متكثّره از واحد حقيقى صدور يابد . از افلاطون نقل مىكنند :
« العالم كرة و الأرض مركز و الإنسان هدف و الأفلاك قسىّ و الحوادث سهام و اللّه الرّامى ، فأين المفرّ ؟ » « 10 » و شيخ ابو على در اشارات گويد : « الأوّل يبدع جوهرا عقليّا هو بالحقيقة مبدع و بتوسّطه جوهرا عقليّا و جرما « 11 » سمائيّا . » « 12 » و شيخ مقتول در هياكل گويد : « إنّ النّور القوىّ « 13 » لا يمكّن النّور الأضعف من الاستقلال بالإنارة « 14 » ، فالقوّة القاهرة الواجبيّة « 15 » لا
هامش
( 1 ) .G: - و امير . . .
( 2 ) .CF: عليه السلام .
( 3 ) .G: قدريه .
( 4 ) . الفاتحة : 5 .
( 5 ) .C: - خود .
( 6 ) .C: - را .
( 7 ) . بخارى : 5759 .
( 8 ) .F: روزى .
( 9 ) .EF: كو باشد ،G: كو شا شد .
( 10 ) . جامى گويد :افلاك بود قسى حوادث چو سهام / * رامى حق و آماجگه افراد انام /
هش دار كه سرّ كار شد گفته تمام / * از دايرهء رضا منه بيرون گام( ديوان جامى 1 : 864 ) .
( 11 ) .C: جوهرا .
( 12 ) . شرح الإشارات 3 : 249 .
( 13 ) .E: الاقوى .
( 14 ) .C: الامارة .
( 15 ) .G: الواجبة .