« باب بقا » بيانى تمام يافته ؛ امّا چون در مقام جمع و فرق ، و جمع الجمع ، و فرق بعد الجمع ، اقاويل و اختلافات بسيار است و ملتمس اصحاب شيخ ، اقتصار بر قول وى است در تفاصيل اقاويل شروع « 1 » نفرمود ، و ختم كلام تفألا بر صرف توحيد فرمود ؛ كه ختم بر توحيد مبتغاى 484 همم عاليه است . در فرق بعد الجمع كه عود به رسوم خلقيّت است ؛ اگرچه از روى بقا باللّه است ، چون ضعيفحالان را محلّ توهّم تذكّر رسوم حدوث است ، شيخ ختم كلام بر صرف توحيد اولى و احرى « 2 » دانست .
فصل
اگرچه در باب جمع در الفاظ و عبارات صورت اختلاف واقع است ، امّا در اصل معنى ، اتفاق است .
شعر
عباراتنا شتّى و حسنك واحد * و كلّ إلى ذاك الجمال يشير
و بعضى به عبارت « جمع » مشاهدهء ذات وحدها خواستهاند به نفى شهود اسما و صفات ؛ و اين معنى را احديّت جمع ذات گفته . و بعضى به عبارت « جمع » مشاهدهء ذات به جميع اسما و صفات خواستهاند ؛ و اين معنى را احديّت جمع وجود گفته ؛ و اين هر دو شهود حق است بلا خلق . و هر دو طايفه استهلاك كلّى را بر وجه كلّى
لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ
« 3 » در ذات ، « جمع الجمع » ناميدهاند . و بعضى شهود « 4 » وحدت را در كثرت « جمع » گفتهاند و استهلاك مذكور را « جمع الجمع » .
اما فرق بر دو وجه است : وجه اول احتجاب است به خلق از حق ؛ و اين پيش از تحقّق به مبادى و مراتب فنا بود .
وجه دوم ، مشاهدهء قيام خلق به حق ، و شهود كثرت در وحدت ، و شهود وحدت در
هامش
( 1 ) . ج : شروح .
( 2 ) . ج : اخرى .
( 3 ) . المدّثر / 28 .
( 4 ) . ج : مشهود .