تبريزى ، لطف اللّه نشابورى ، شاه نعمة اللّه ولى ، كاتبى ترشيزى ، اميرشاهى سبزوارى و عارفى هراتى . . . از شعراى متوسط ايراناند و اگر شاه نعمة اللّه ولى و قاسم الانوار تبريزى نيز نسبة شهرتى دارند بيشتر از جهت مقام ولايت و ارشادى است كه داشتهاند . » « 20 »
تنها به دلائل زير مىتوان شعر اين دوره را واجد فايده و اهميت شمرد : « 21 »
الف ) در شعر اين دوره كيفيات تازهاى پديد آمد كه مىتوان آنها را مقدمهء ظهور سبك معروفى كه به « سبك صفوى » يا « سبك هندى » مشهور است دانست .
ب ) در اين دوره اشعار مذهبى اهل تشيع شكفتگى خاص يافت ، چنان كه مىتوان اين دوره را به حقيقت آغاز رواج اشعار مذهبى شيعيان خواند .
ج ) اين دوره در ادوار بعد ، از راه شعر ، تأثير معنوى خاصى داشته است . چه در اين دوره اقطاب و پيشوايانى مىزيستند كه شعر را وسيلهء اظهار افكار و انديشههاى خويش قرار دادند ، و پيروان و دوستداران ايشان هرگز از تأثير سخن آنان بر كنار نماندهاند .
در شعر اين دوره عرفان مدون علمى راه يافت و بسيارى از اصطلاحات عرفانى در قصيده ، غزل و مثنوى وارد گرديد .
مذهب رسمى دربار شاهرخ ، مذهب اهل سنت بود و در اين دورهء شاهرخ اكثر علماء و عامهء مردم سنى بودند . البته شيعيان هم در اين عصر كم نبودند .
« روىهمرفته در اين عصر شيعيان در پيروى از عقايد خود و اشاعهء افكار خويش آزادى داشتند و در دورهء بعد ( نيمهء دوّم قرن ) از حمايت سلطان تيمورى سلطان حسين بايقرا و وزير دانشمند و مدبرش امير علىشير برخوردار شدند . » « 22 »
« از مميزات مذهبى اين دوره يكى شيوع فوقالعادهء تصوف و توسعهء فقر و درويشى و ازدياد خانقاهها است . در حقيقت دشوار است كه در اين دوره اصحاب طريقت را از اصحاب شريعت به خط قاطع جدا كرد » « 23 »
« فرقهء مهم از متصوفه كه در اين دوره نفوذ فوقالعاده يافت ، فرقه « نقشبنديه » است . اين فرقه كه غالب بزرگان مشايخ اين دوره [ شاهرخ تيمورى ] بدان منسوباند ، فرقهاى معتدل ولى متعصب در تسنن و مساعد با سلاطين و امراى وقت بوده است . » « 24 »
اگرچه فرقهء نقشبنديه از فرقههاى معتبر صوفيه در دورهء شاهرخ است ليكن اهميت بعضى از فرق ديگر متصوف را كه به ويژه منسوب به تشيع بودهاند نبايد از نظر دور داشت . هماكنون نيز مكتب نقشبنديه در هند و چين ، تركستان ، تركيه ، جاوه ، ايران و كردستان عراق پيروانى دارد . « 25 »
بطور كلى مىدانيم كه رغبت و تمايل به عرفان در روزگاران پر از فتنه و آشوب و يا پس از
هامش
( 20 ) ر . ك . همان كتاب ، ص 101 .
( 21 ) ر . ك . همان كتاب ، مقدمه ، 11 - 10 .
( 22 ) همان كتاب ، ص 17 .
( 23 ) همان كتاب ، ص 19 .
( 24 ) همان كتاب ، ص 20 .
( 25 ) براى اطلاعات بيشتر در مورد فرقهء نقشبنديه و آداب و طريقت ايشان ، رجوع كنيد به كتاب « رشحات عين الحيات » تأليف على بن حسين واعظ كاشفى .