آن امر تازهاى در ادبيات فارسى نيست ، به اين دليل است كه در دوران سلطنت شاهرخ تصوف و عرفان رواجى ويژه يافت و بساط فقر و درويشى و خانقاه و لنگر در هر گوشه و كنار ايران دائر بود و عرفا و متصوفه مورد توجه امراء و بزرگان قرار داشتند .
استفادهء فراوان پيرجمالى از رمزها ، كنايهها و اشارهها در كلامش اگر در ساير آثار ادبى و عرفانى اين دوره تكرار شده باشد ، دليل بر ناامنى و عدم ثبات اجتماعى دورهء مورد بحث است . تا آنجا كه اين بزرگان و نويسندگان واداشته مىشدند تا سخنانشان را در لفافه و همراه با ايهام و اشاره و كنايه بگويند و بنويسند و براى حفظ جان و موقعيت اجتماعى خود بدانچه در فرهنگ دوازده اماميان « تقيه » خوانده شده است متوسل شوند .
« قرن نهم در مجموع از حيث ادبيات يكى از مهمترين دورهها به شمار مىرود زيرا مىتوان اين عهد را آخرين دورهء مهم قديم در ادب فارسى شمرد كه ديگر تجديد نشد و نيز دورانى دانست كه به نوبهء خود مقدمهء آغاز عهدى كاملا نو در ادب فارسى ( يعنى عهد صفوى ) گرديد . » « 26 »
« آوردن مسائل عرفانى در شعر اين دوره همچنان رواج داشت و مخصوصا در غزلها استفاده از اصطلاحات و افكار صوفيه معمول بود و گاه شاعرانى مانند شاه نعمت اللّه ولى و قاسم الانوار و جامى به سرودن منظومههاى عرفانى دست مىزدند . » « 27 »
« در اين عهد مقدمات ظهور سبكى كه بعد « سبك هندى » خوانده شد فراهم گرديد . » « 28 »
در زمينهء نثر فارسى ، از قدرت و استحكامى كه در گذشته وجود داشت كاسته شد و دليل آن اين بود كه پيروى از سبك قدما رفته رفته متروك گرديد .
تأليف كتابهاى علمى به زبان فارسى ، كه از آخرهاى عهد مغول معمول گرديده بود ، در عهد تيموريان قوّت بيشترى يافت و كتابهاى فراوانى در اين دوره در موضوعهاى گوناگون علوم تأليف شد و نيز كتابهاى زيادى به زبان تركى و به ويژه در حوزه ادبى هرات نگاشته شد .
2 ) نام و نام پدر ، تاريخ ولادت و وفات .
مولانا محمّد ملقب به جمال الدين احمد اردستانى مشهور به پيرجمال و متخلص به جمالى ، در قريهء كچويهء سنگ « 1 » ( كچوسنگ ) ديده به جهان گشود . از تاريخ دقيق ولادت و شرح زندگى او آگاهى دقيق در دست نيست . تنها يك بار خود او در رسالهء نوزدهم همين كتاب مىگويد « پنجاه سال است كه غزا مىكنم با اين خلق و خلق را خبر نيست » و چون در پايان يكى از نسخههاى خطى كتاب مرآة الافراد كه با شمارهء 1 / 5935 در كتابخانهء ملك تهران نگاهدارى مىشود ، عصر روز پنجشنبه يازدهم جمادى الاولى سال 866 هجرى را زمان انجام تأليف آن اعلام نموده است . مىتوان
هامش
( 26 ) ر . ك . تاريخ ادبيات دكتر صفا ، ج 4 ، ص 124 .
( 27 ) ر . ك . تحول نظم و نثر دكتر صفا ، ص 84 .
( 28 ) ر . ك . همان كتاب ، ص 85 .
( 1 ) « كجويهء سنگ » نزديك شهر اردستان است .