حقوق شرع را زنهار مگذار * و ليكن خويشتن را هم نگهدار
كه در اداى اين حقوق به ريا و رعونت ، و كثرت قيد رسم و عادت ، گرفتارى ، و حجاب كلى حاصل نگردد ، كه به حقوق ظاهر از حقوق باطن بازماندگى روى نمايد . اگر تعلّق صورت ، مانع توجّه معنى است ، هم به وجه شرع ، خود را از آن تعلّق ، مجرد بايد ساخت ؛ كه مىگويد :
زر و زن نيست الّا مايهى غم * بجا بگذار چون عيساى مريم
حنيفى شو ز هر قيد و مذاهب * درآ در دير دين مانند راهب
اقرب آن است كه گوييم از اين مذاهب ابواب تحصيل معاش مىخواهد . چنان كه در شعر ابن ريوندى واقع است ، كه گفته است ( شعر ) :
كم عاقل عاقل اعيت مذاهبه * و جاهل جاهل تلقاه مرزوقا
هذا الّذى ترك الاوهام حائرة * و صيّر العالم النحرير زنديقا
و از درآمدن در دير دين غالبا اعتكاف مسجد اراده كرده است ، و الّا پيغمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - رهبانيّت منع فرموده . و در حديث عثمان مظعون اعتكاف مسجد « 1 » و انتظار جماعت به جاى رهبانيت مندوب شده . و مسجد را دير دين به اعتبار آن گفته باشد كه در او بايد كه عبادت پاك از ملاحظهى غير حق واقع شود ، بلكه در مسجد چنان مستغرق عبادت حق باشد كه غيريّت خلق از مشاهدهى او محو گردد . و قرينهى اين معنى است كه مىگويد :
ترا تا در نظر اغيار و غيرست * اگر در مسجدى آن عين ديرست
چو برخيزد ز « 2 » پيشت كسوت غير * شود بهرِ تو مسجد صورت دير
نمىدانم به هر حالى كه هستى * خلافِ نفس بيرون كن كه رستى
بت و زنّار و ترسايى و ناقوس * اشارت شد همه « 3 » با ترك ناموس
هامش
( 1 ) . دا : ( اراده كرده . . . مسجد ) را ندارد .
( 2 ) . پا : ( ز ) را ندارد .
( 3 ) . دا : بر .