على كلّ سبيل منها شيطان يدعوا اليه ، و قرأ :
« وَ أَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ »
، الآية . رواه جماعة من « 1 » الثقات . و مثال آن خط چنانچه در كتب حديث كشيدهاند اين است :
و بعد از آنكه معلوم است كه اجتماع شراب و شمع و شاهد مجازى - كه خمر و اسباب مناهى بود - هركس را كه واقع است ، از دعوت شيطان است ، و اگر ذكر آن اسامى از صاحب حالى شنوند كه منظوم يا منثور يا بر زبان او گذرد يا از غيرى اصغا نمايند « 2 » ، و نيز تواجد بر آن فرمايد ، قرينه حاصل بود بر آنكه آنها نزد او اشارتى « 3 » است به سوى معانيى كه دخلى « 4 » با صور منهيّه ندارد . چنانچه ناظم ابراز بعضى از آن مشار اليها مىكند در اين سؤال و جواب :
[ شراب و شمع و شاهد ]
سؤال :
شراب و شمع و شاهد را چه معنى است ؟ * خراباتى شدن آخر چه دعوى است ؟
جواب :
شراب و شمع و شاهد عين معنى است * كه در هر صورتى حقّ را تجلّى است
يعنى نزد ارباب اشارت ، اين مسموعات دلالت خاص بر امر معنوى مستور دارند ، نه دلالت عام بر امر صورى مشهور . و ايشان از اين الفاظ ، صور تجلّيات الهى در مشاهده مىآرند ، نه آنچه هست از ابواب مناهى و ملاهى . چنانچه ناظم به بعضى از آن صورتها اشارت مىكند و مىگويد :
شراب و شمع ، ذوق و نور عرفان * ببين شاهد كه از كس نيست پنهان
استعارهى شراب از براى ذوق از جهت لذّت معنوى است ؛ و شمع از براى نور عرفان به ملاحظهى مشاهدهى اشياى معنويّه به سبب او استعاره رفته است . و شاهد گفته و مراد او ذات حقّ تعالى مطلق است كه
هامش
( 1 ) . پا : ( من ) را ندارد .
( 2 ) . دا : نمايد .
( 3 ) . دا : ( اشاراتى ) را ندارد .
( 4 ) . پا : داخل .