تناسب را رعايت كرد عاقل * چو سوى لفظ ، معنى گشت نازل
ببايد دانست كه تشبيه من جميع الوجوه ميان هيچ دو شيئى ممكن نيست ، يا از جهت خصايص اشيا ، يا از جهت آنكه وجوه مناسبات در غايت دقت باشد ؛ بيت :
[ تشبيه معقول به محسوس ]
ولى تشبيه كلّى نيست ممكن * ز جستوجوى آن مىباش ساكن
معلوم شد كه از باب تشبيه معقولات به محسوسات باشد هرچه اصحاب معنى از تذكّر و سماع آن چون روى و موى و خطّ و خال و غمزه و ناز و غنج و دلال ملتذ شوند ، و اضافهى آن به سوى مطلوب مطلق كنند ، كه حضرت حق است - تعالى شأنه - و هر اخلاق كه بدين معنى از صاحب كمال واقع گردد ، نزد انصاف اعتراضى وارد نشود ؛ كه مىگويد ( بيت : ) « 1 »
بدين معنى كسى را بر تو دق نيست * كه صاحب مذهب اينجا غير حق نيست
و از آنچه گفت كه صاحب مذهب اينجا حق است ، مراد آن است كه صاحب حال در حالت اين اضافتها به سوى حق تعالى از تصرّف خود معزول است ، و آن تشبيهات ، الهامات حق است كه بىتصرّف نفس بر زبان او جارى مىگردد ، بر سياق :
« أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ »
پس گوييا الفاظ تشبيه يافته ، بر دل او وارد مىشود ، و بر آن تكلّم مىكند . اما اينجا چون گفته شد كه صاحب مذهب در اطلاق الفاظ مجازيّه و ارادهى - حقايق على طريق التشبيه - حضرت حقّ است ، بايد كه البتّه تصرّف شخص در ميان نباشد ، و قطع تصرّف او به بىخودى او تواند بود . لاجرم مىگويد ( بيت ) : « 2 »
ولى تا با خودى زنهار زنهار * عبارات شريعت را نگهدار
يعنى بر مقتضاى توقيف شرعى ، صفات و اسمايى كه در آن اذن شرع وارد بود در شأن حق تعالى اطلاق مىكن ، و از اطلاق آنچه شارع در شأن حق تعالى جائز نداشته اجتناب مىنماى ، كه نزد ارباب طريقت در
هامش
( 1 ) . دا : ( بيت ) را ندارد .
( 2 ) . دا : ( بيت ) را ندارد .