تعالى :
« فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَ التَّرائِبِ إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ »
. چون فرمود كه : ملكات مدّخره در نفس بهيكبار در عالم آخرت نمايش كند ، گوييا سايلى در معرض تفحّص است كه بعد از آن حال بر چه وجه باشد ، و آن ملكات و اخلاق نفس چنانچه در عقايد شرعيّه آمده است ، صور مادّيه لبس كنند يا نه ؟ و در اين مبحث باشد كه بحث از تجسيم اعراض كنند . پس ناظم بيان مسئلهى مقدّر مىفرمايد و تجسيم اعراض مستبعد نمىداند ، و تنبيه بر طور امكان آن فىالجمله مىفرمايد ، مىگويد ( بيت « 1 » ) :
دگرباره به وفق عالم خاص * شود اخلاقِ تو اجسام و اشخاص
چنان كز قوّت عنصر در اينجا * مواليد سهگانه گشت پيدا
يعنى چنانچه عاقل را شبهه نيست كه اگر در قوّت خاك و آب و باد و آتش نبودى كه بعد از امتزاج ، معدن و نبات و حيوان مىتواند [ شد ] ، اين مواليد سهگانه هرگز ظهور نيافتى ؛ پس ظهور مواليد به حقيقت از قوّت عناصر است ، بايد كه شبههاى نباشد در آنكه اجسام و اشخاص خود در عالم اعراض بالقوّهاند و بالفعل مىشوند . و اين معنى را بزرگان صوفيه ، مثالى گفتهاند . و از تجسيم اعراض همان خواسته كه از مثال مفهوم مىگردد . صورت مثال آنكه زوج را با زوج انديشهى صحبت مىشود ، و از آن انديشه ، صحبت تولّد مىيابد ، و از صحبت ، نطفه ، و « 2 » از صلب زوج به رحم زوجه منتقل مىشود ، و نطفه پرورش مىيابد ، و جنين مىگردد ، و مىزايد ، و طفل است ، و بالغ مىشود . و همان انديشه كه امور مذكوره بر او مترتّب است ؛ و در اين ميان عرضى به صور جواهر برآمد ، و ديگر به صورت عرضى خود و مقيّد اضافات و نسبت را هرگز اين معنى با آنكه وضوحى دارد ، مسلم نيفتد . و گويد كه اين معنى نه تجسيم عرض است ؛ خير ، اين تنبيهى است تا كه متنبّه شود ، نه الزامى است تا مناقشه بر سر آن
هامش
( 1 ) . دا : ( بيت ) را ندارد .
( 2 ) . دا : ( و ) را ندارد .