گفته چه معنى دارد . يعنى صورتهاى اعمال كه ساعة فساعة از ما مفصلا صادر مىگردد ، چون بر سر هم حساب كنند به اعتبار بيست و چهار ساعت ، تقريبا اعمال يك شبانه روز باشد ، بعضى عمل روز و بعضى عمل شب . چه هريك از عمل شب و عمل روز [ را ] جدا جدا ملايكه از بهر جمع كردن و ادّخار روز قيامت رفع مىكنند . و در حديث آمده است كه :
« يرفع اليه عمل اللّيل قبل عمل النّهار و عمل النّهار قبل عمل اللّيل » . و صورتهاى اعمالى كه در سى روز ، [ مىشود ] واقع عمل يك ماه باشد ، و آنچه در دوازده ماه واقع شود ، عمل يكساله ، تا در روز جزا كه قدر او پنجاه هزار سال است ، اعمالى كه در اعمار ما به « 1 » تدريج از ما صادر شده باشد به يكبار در صور حسنه و قبيحه - آنچه عمل اقتضاى آن كرده باشد - ، بر ما عرض كنند ؛ پس آن معروض مجمل اين مفصّل معمول باشد .
و از اينجاست كه در حديث آمده است : « انّما هى اعمالكم تردّ اليكم » .
روزى كه در او معمول صادر است ، روز دنياست ؛ و روزى كه در او معرض واقع شود ، روز آخرت . پس چگونه توان گفت كه : مراد از آن روز همين روز است ؟ امروز آن روز است كه در او آمده است كه :
« وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى »
. و فردا آن روز كه در او وارد شده كه :
« وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى »
. ناظم چون اشارت كرد به فرق ميان روز عمل كه در دنيا واقع است ، و روز جزا كه در آخرت ثابت است ، مىخواهد كه در تحقيق وقوع روز جزا تمثيلى بنمايد ؛ كه ، ما در نفس خود كه بنىآدميم ، صفاتى مىيابيم كه چون آن صفات ظاهر شد ، مرگ ما ثابت گشت و عمر ما آخر شد ، و قيامت صغرى به ظهور پيوست . چه در حديث آمده است كه : « من مات فقد قامت قيامته » ؛ و مراد اين قيامت است . پس مثل اين صفات چون در عالم ظاهر شود ، مرگ او باشد ، و [ در ] انقضاى عمر او قيامت كبرى به ظهور پيوسته باشد . و شك نيست كه ظهور نشئهى آخرت ، عموما موقوف
هامش
( 1 ) . دا : با .