انت وجهى لا عجب ان لم اراه * غاية القرب حجاب الاشتباه
چون فرموده بود كه مطلوب كه وجود واحد حقيقى است به طالب بس نزديك است ، و قرب ، علّت تصوّر بعد است ، در بيان قريب و بعيد مىفرمايد ( بيت ) :
حديث « 1 » آن هست كو را رشّ نور است * بعيد آن نيستى كز هست دور است
در حديث حضرت پيغمبر - صلى الله عليه و آله « 2 » - و سلّم آمده است كه : « انّ اللّه خلق خلقه فى ظلمة فالقى عليهم من نوره فمن اصابه من ذلك النّور اهتدى و من اخطأه ضلّ » . فلذلك اقول : « جفّ القلم على علم اللّه » . در بعض روايات « رش عليهم من نوره » وارد است . و ناظم كتاب حمل « رشّ نور » بر افاضهى وجود ممكنى كرده است از واجب الذّات تعالى بر ممكنات ؛ و اين افاضه نزد او نه به آن معنى است كه حكيم و متكلم گويند ، بلكه او بر آن است كه اين افاضه ، اضافهاى بيش نيست ؛ چه وجودى زايد بر وجود مطلق فى نفس الامر نزد او مقرّر نيست . و اگر اعتبار وجودى زايد كنند آن زايد معتبر بىآنكه اضافهاش به سوى وجود مطلق باشد متصوّر نتواند بود . وجود مطلق مضاف اليه را - ناظم - ؛ وجود واجبى مىگويد ، و وجود مضاف را وجود ممكنى ؛ و لا مناقشة فى الاصطلاح . پس تفسير قريب من اللّه بر آن كرده باشد كه او ماهيّت اعتباريّهى ممكن است كه قيام آن به واجب الذّات كه وجود مطلق است حاصل است ، و اين قيام عبارت است از رشّ نور . و بعيد من اللّه ، ماهيّت اعتباريّهى ممتنع كه اعتبار وجودش نمىرود ، پس چگونه اعتبار قيام وجودش معقول شود ؟ و چون اعتبار قيام وجودش به وجود مطلق نكنند ، از وجود مطلق بعيد باشد ، چه « 3 » به قيام وجود به او ، نزديك بود نتيجه آن دهد كه اين سخن كه به مذهب ناظم ، ممكنات هريك قريب من اللّه باشد و ممتنعات هريك
هامش
( 1 ) . دا : ( غريب ) آمده .
( 2 ) . پا : ( عليه و آله ) نيست .
( 3 ) . دا : به هرچه .