آنجا آياتى كه اداى معانى مختلفهى حل و حرمت مىكنند ، اينجا مواليد ثلاثه كه در همان معانى مختلفاند . چنانچه در معدنيّات حكم به حلّ و حرمت هست ، و در نباتات همچنين ، و در حيوانات نيز . در معدنيات مثلا انگشترى « 1 » نقره حلال ، و استعمال ظرف از او حرام . حلى زنان كه از طلا سازند حلال ، و اتخاذ اوانى از او حرام . در نباتات ، سركه از انگور ، حلال ، و شراب از انگور ، حرام . در حيوانات گوشت گاو و گوسفند ، حلال ، و گوشت سباع « 2 » ، حرام . در آن كتاب ختم بر كلمهى « ناس » ، در اين كتاب ، ختم بر نوع انسانى كه نوع الانواع است . در عالم ، عالمى بعد از او نيست . و خاتمهى كار كمالات باد است . نگاه كن كه چه زيبا مىفرمايد « 3 » :
پس از عنصر بود جرم سه مولود * كه نتوان كردن اين آيات معدود
به آخر گشت نازل نفس انسان * كه بر ناس آمد آخر ختم قرآن
تمامتر آن است كه كتاب بخوانند و در معانى آيات آن تأمل نمايند ، تا اجر يابند . لاجرم در آيات كتاب عالم كسى كه تفكر مىكند از اولى الالباب مىگردد ، و از اهل ثواب . و ناظم از اين جهت قاعدهى « در فكر فى الآفاق » نظم كرد و فرمود « 4 » ( قاعدة فى تفكر « 5 » فى الآفاق ) :
مشو محبوس اركان و طبايع * برون آى و نظر كن در صنايع
يعنى مخلوقات حضرت خالق منحصر در خاك و آب و باد و آتش و طبايع آن از گرمى و سردى و ترى و خشكى نيست ، بلكه چيز چند آفريده است كه اين طبيعتها در او مجال ندارد و با وجود به امثال غرايب و بدايع مشحون است ، مثل آسمانها « 6 » :
تفكر كن تو در خلق سماوات * كه تا ممدوح حق گردى در آيات
كه مىفرمايد - جل جلاله - :
« إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ
هامش
( 1 ) . پا : انگشترين .
( 2 ) . پا : چار .
( 3 ) . دا : زيبا نظم مىفرمايد .
( 4 ) . پا : فرمود كه .
( 5 ) . دا : فى الفكر .
( 6 ) . پا : آسمانها از آن ناظم تمثيل آورده .