به تقديم رسانيد و اثبات مثل تشبيه است . و نيست اين مثل مگر انسان مخلوق بر صورت حقّ كه متّصف است به كمالاتش مگر به وجوب ذاتى كه فارق در ميان ربّ و عبد اوست ؛ چنان كه در فص آدمى گذشت .
و شيخ رضى اللّه عنه در كتاب اسرار مىفرمايد : « و الصلاة على أوّل مبدع كان و لا موجود ظهر هنالك و لا نجم فسمّاه مثلا . و قد أوجده فردا لا ينقسم فى قوله ليس كمثله شىء و هو العالم الفرد العليم » .
و هو السّميع البصير فشبّه .
پس گفت اوست سميع و بصير و تشبيه كرد ، چه اثبات كرد او را آنچه ثابت بر غير اوست . و تنزيه نيز كرد درين قول از آنكه تقديم ضمير موجب حصر سمع و بصر است مر حق را . پس تنزيه كرد از مشاركت غير درين دو صفت .
و هى أعظم آية نزلت فى التّنزيه و مع ذلك ( و هى اعظم آية تنزيه نزلت و مع ذلك - خ ) لم تخل عن التّشبيه بالكاف . فهو - ( و هو - خ ) أعلم العلماء بنفسه ، و ما عبّر عن نفسه إلّا بما ذكرناه . ثمّ قال
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ
.
و اين بزرگترين آيت است كه در تنزيه نازل شده است ، با وجود آن به واسطهء كاف از تشبيه خالى نيست و حق سبحانه و تعالى داناتر است بر نفس خويش از همه و تعبير بدين عبارت كرد و بعد از آن گفت پاك است پروردگار تو كه ربّ العزّة است از آنچه او را مردم وصف مىكنند به مبالغ عقول خويش .
و ما يصفونه إلّا بما تعطيه عقولهم . فنزّه نفسه عن تنزيههم إذ حدّدوه بذلك التّنزيه ، و ذلك لقصور العقول عن إدراك مثل هذا .
و ايشان وصف نمىكنند حقّ را مگر به آنچه عقول ايشان اعطا مىكند ، لاجرم حقّ سبحانه و تعالى تنزيه كرد نفس خود را از تنزيه ايشان . چه ايشان بدين تنزيه تحديد مىكنند حقّ را و ممتاز و جدا مىدارند از جميع اشيا ، و اين تحديد از قصور عقل است از ادراك حقائق الهيّه و شئون آن بر آنچه هست . و عقول منوّره نيز استفاده اين معانى نمىكنند مگر به اعلام حقّ عزّ و جلّ و اطلاع او بر