كه از آن مقام تعدّى نمىكند كما قال تعالى
وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ
پس انسان است كه ظاهر است در سماء و ظاهر است [ در زمين ] چنان كه اصلش را انسان بر صورت اوست صفت اين است كه
هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ
.
و باقى جهات نيز همچنين . چنانچه مقرر شده است كه حقيقت انسانيّه است كه ظاهر شده است در جميع صور عالم . آرى بيت :
عالم همه در تست و ليكن از جهل * پنداشتهاى تو خويش را در عالم
و لا مطعم إلّا اللّه ، و قد قال فى حقّ طائفة
وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ
ثمّ نكّر و عمّم فقال
وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ
فدخل فى قوله
وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ
كلّ حكم منزل على لسان رسول أو ملهم ،
لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ
و هو المطعم من الفوقية الّتى نسبت إليه ،
وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ
و هو المطعم من التّحتيّة الّتى نسبها إلى نفسه على لسان رسوله المترجم عنه صلّى اللّه عليه و سلّم .
چون فرمود كه نسبت فوقيّت به سوى حقّ سبحانه و تعالى برابر است ؛ خواست كه بيان كند كه تا روشن شود كه حقّ تعالى است كه تربيت عباد مىكند از فوق و از تحت ، « 1 » و مطعم به حكم
وَ هُوَ يُطْعِمُ وَ لا يُطْعَمُ
غير او نيست . و توضيح اين سخن مىكند كه حقّ تعالى در حقّ قوم موسى و عيسى فرمود كه اگر ايشان به اقامت احكام تورات و انجيل قيام نمايند و اذعان كنند به آنچه از حقّ نازل شده است از كتب الهيّه بر لسان هر رسولى يا بر قلوب عباد حقّ بر طريق الهام ، هرآينه بخورند رزق معنوى از علوم و معارف و حكم از فوق خويش ، يعنى از پروردگار خويش كه اطعام مىكند و پرورش مىدهد ايشان را از جهت فوقيّت ؛ و نيز بخورند از تحت ارجل خويش موايد وجدانيات و بچشند ذوق تجلّيات و دريابند حالات ذوقيّه و واردات الهيّه را كه حاصل نمىشود جز به سلوك به ارجل ؛ و مطعم و مربّى از جهت تحتيّت هم حقّ است ، چنان كه حضرت رسالت
هامش
( 1 ) - در يك جمله پنج بار « كه » .