لمّا أسرى به أتاه الملك بإناء فيه لبن و إناء فيه خمر فشرب اللّبن فقال له الملك أصبت الفطرة أصاب اللّه بك أمّتك . فاللّبن متى ظهر فهو صورة العلم ، فهو العلم تمثّل فى صورة اللّبن كجبرئيل تمثّل فى صورة بشر سوىّ لمريم .
و اين حكم سارى است در جميع آنچه از حق سؤال كرده مىشود چنان كه نبى و حبيب خود محمد را عليه السلام امر كرد بر طلب زيادت علم كه
قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً
پس امر حق را به قدم امتثال استقبال نمود و طلب زيادتى علم مىكرد حتى اگر در خواب شير به دو دادندى تأويل به علم كردى چنان كه فرمود كه مرا در خواب قدح شير دادند ، خوردم و فضل آن را به عمر دادم . گفتند به چه تأويل كردى يا رسول اللّه گفت به علم .
و در شب اسراء كه حكم آن موقّع به توقيع
أَسْرى بِعَبْدِهِ
است گفت : ملكى دو قدح يكى پرشير و يكى پرشراب به من داد . من اناى شير برگرفتم و بياشاميدم . ملك گفت آنچه ملائم اصل فطرت [ بود ] دريافتى . خداى تعالى به واسطهء تو امت [ تو ] را نيز بر طريق صواب دارد . پس شير هركجا كه ظاهر شد به حقيقت صورت علم است . پس او علم است متمثّل در صورت شير ، چون جبرئيل كه متمثّل شد در صورت بشر سوىّ مر مريم را .
و شيخ قدّس سرّه ، علم را در صورت لبنيّه از آن جهت تشبيه كرد به ظهور جبرئيل در صورت بشريّه كه هريك ازين دو از عالم حقائق مجرّدهاند و متعاليه از صور حسيّه كه ظهور يافتهاند به امر حق تا بدين واسطه مراد اللّه كه تكميل عباد است در عين خارجيّه حاصل گردد .
و لمّا
قال عليه السّلام « النّاس نيام فإذا ماتوا انتبهوا »
نبّه على أنّه كلّ ما يراه الإنسان فى حياته الدّنيا أنّما هو بمنزلة الرّؤيا للنّائم خيال فلا بدّ من تأويله .
عطف است به لمّا اسرى . يعنى حضرت رسول عليه السلام بدين حديث كه آدميان در خوابند هرگاه كه بميرند بيدار شوند ، تنبيه كرد بر آنكه حيات حسيّه حيات ظليّه است مر حيات حقيقيّه را ؛ و ظل خيال است چنان كه در فص يوسفى