و اما نسبت او به محمد عليه السلام آنست كه ذوق اين كلمه به حسب موافقت حال رسول را صلى اللّه عليه و سلّم چنان در ربود كه از اول شب تا طلوع فجر قيام ليل را بدين آيت گذرانيد كه به آيت ديگر عدول نكرد چنان كه در مصابيح از ابو ذر غفارى مروى است « 1 » .
و « هم » ضمير الغائب كما أنّ « هو » ضمير الغائب . كما قال
هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا *
بضمير الغائب ، فكان ( و كان - خ ) الغيب سترا لهم عمّا يراد بالمشهود الحاضر .
فقال
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ
بضمير الغائب .
چون در آيهء كريمهء
وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ
لفظ « غفر » هست و غفر ستر است و ضمير غائب نيز دلالت مىكند بر وى زيرا كه غائب از حس مستور است ، شيخ فرمود كه لفظ « هم » در
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ
و
إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ
ضمير غائب است چنان كه « هو » در
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
و در
هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَ فِي الْأَرْضِ إِلهٌ
و در
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ *
و امثال اين ضمير غائب است . پس غيبى كه دلالت مىكند بر ضمير « لهم » و « هم » ستر و حجاب باشد ايشان را از مشهود حاضر كه عبارت است از حق ، كما قال
هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا *
لاجرم به ضمير « هم » آورد و وصف كرد به كفر كه آن ستر است .
يعنى ايشان بواسطهء غيبت خويش غافلاند و ستر كردهاند مشهود حاضر را كه حقّ است ، ظاهر گشته به نفس رحمانيّتش در مراتب ارواح مجرّده به صور نوريّه و در عالم مثال و حسّ به صور حسّيّه .
و چند كرت نيز ذكر كرده شد كه اعيان هنوز اشتمام ( استشمام - خ ) رايحهء وجود نكرده است و هرچه در وجود است تعيّنات است و صور طاريه بر وجود
هامش
( 1 ) - سيوطى در درّ منثور در تفسير همين آيه روايت كرده است :
« عن ابى ذرّ قال : صلّى رسول اللّه - ص - فقرأ بآية حتّى أصبح يركع بها و يسجد بهاإِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَالآية ؛ فلمّا أصبح قلت يا رسول اللّه ما زلت تقرأ هذه الآية حتى اصبحت ؟ قال : إنى سألت ربّى الشفاعة فأعطانيها و هي نائلة إن شاء اللّه من لا يشرك باللّه شيئا »
( تفسير در منثور - ج 2 - ص 349 ) .