و أدبا ، و أخّرهم فى جانب الحقّ عن الحقّ فى قوله
الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ
لما يستحقّه الرّب من التّقدّم ( التقديم - خ ) بالرّتبة .
يعنى عيسى عليه السلام تقديم كرد ضمير قوم را بر اسم شهيد كه عبارتست از نفس او و گفت :
عَلَيْهِمْ شَهِيداً *
و تأخير كرد ضمير ايشان را از اسم رقيب كه عبارت است از حق و گفت
كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ
از براى استحقاق ربّ تقديم را در مرتبه و تأخير نفس خويش از براى ايثار تقديم ايشان بر نفس خود ؛ و از براى مراعات ادب بين يدى الرّب زيرا كه كلام با حقّ است ؛ يا از براى مراعات ادب با قوم باشد كه ايشان مظاهر حقّاند و هم از براى آنكه ايشان تعلّم ادب كنند از او تا مؤدّب باشند . بيت :
كز ادب آيد به بر شاخ ارب « 1 » * بىادب محروم شد از فضل رب
هيچ چراغ دولتى بىروغن ادب افروخته نشود و هيچ خلعت سعادتى بىسوزن ادب دوخته نشود . بيت :
دانى در آن بساط كه را راه مىدهند * آن كز اديب ادّبنى گوشمال يافت
و نيز تقديم مفيد حصر است و حصر در حقّ حقّ صادق است از آنكه رقيب بر ايشان اوست نه غير او اما شهيد بر ايشان تنها عيسى نيست .
ثمّ أعلم أنّ للحقّ الرّقيب الاسم الّذى جعله عيسى لنفسه و هو الشّهيد فى قوله
عَلَيْهِمْ شَهِيداً *
فقال
وَ أَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ
فجاء
بِكُلِّ *
للعموم و
بِشَيْءٍ *
لكونه أنكر النكرات و جاء بالاسم الشّهيد ، فهو الشّهيد على كلّ مشهود بحسب ما تقتضيه حقيقة ذلك المشهود .
يعنى بعد از آن عيسى عليه السلام اعلام و اخبار كرد كه اسم « شهيد » كه در
هامش
( 1 ) - أرب ، به فتح اول و ثانى بر وزن عرب ، به معنى حاجت است . يعنى درخت حاجت ، از ادب به ثمر مىرسد .
و در بيت بعد كه گويد :« آن كز اديب أدّبنى گوشمال يافت »اشاره است به حديث رسول اللّه كه فرمود :
« أدّبنى ربّى فأحسن تأديبى »
( حرف همزه از جامع صغير سيوطى ) .