قال :
لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً
مع كون ذلك يطلب همّة مؤثّرة .
و هيچ نبى مبعوث نشد مگر بعد از تمام اربعين كه زمان شروع است در نقص و ضعف پس لوط عليه السلام از براى اين گفت :
لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً
و همّت مؤثّره طلب كرد . و حكمت بعثت بعد از تمام اربعين است كه پيش از اربعين احكام نشأت عنصريّه غالب است بر احكام نشأت روحانيّه و قواى طبيعيه مستعليّه است بر قواى روحانيّه به حيثيّتى كه اثر آن ظاهر نمىشود مگر احيانا ؛ و لهذا سواد نيز در اين ايام بر شعر غالب مىباشد و حكمت اين غلبه و اختفاى قواى روحانيّه تكميل نشأتين است و تحصيل سعادتين تا ربوبيّت ظاهر و باطن را شامل باشد . و چون نشأت دنيويّه منقضى شود متوجه گردد اين قوّت به سوى ضعف تا فانى شود و چون آخرت دائمى و ابديست زياده مىگردد قواى روحانيّه تا منتهى شود به كمالى كه او را مقدّر است .
و قول حق سبحانه و تعالى كه مىفرمايد :
لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً
اشارت است به فناى قابليّت آلتى « 1 » كه علم بدان ظاهر مىشود و در خارج نه آنكه
هامش
( 1 ) - به كلمه « آلتى » در عبارت نسخ شرح خوارزمى ، تحريفات گوناگون روى آورده است ، حتى در بعضى از نسخ بجاى آن كلمه « الهى » آمده است . و صحيح همان « آلتى » است كه مراد بدن نفس ناطقه و آلات و اعضاء و محالّ قواى جسمانى آن است . و عبارت قيصرى اين است : و قوله تعالى :لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاًاشارة الى فناء قابلية الآلة التى بها يظهر العلم فى الخارج » ( ط 1 - ص 291 ) .
بدان كه به براهين قاطعه ، علم و عمل جوهر و انسان سازند ، و لسان صدق آيات و روايات معاضد آنست ، و با فساد و فناى آلت جسمانى بدنى كه علم بدان در خارج ظاهر مىشود ، نقض و خللى بدان اصل اصيل رصين ، و حكم محكم متين روى نمىآورد .
ما اين براهين را در كتاب « دروس معرفت نفس » و « دروس اتحاد عاقل بمعقول » و « عيون مسائل نفس ، و شرح آن » بهطور مستوفى تقرير و تحرير كردهايم . مثل اين امر معنوى چنان است كه عارضه و آسيبى به چشم روى آورده است كه از بينايى بازمانده است و به محض معالجه دوباره بينا مىشود .
كه بقول قويم عارف رومى در دفتر اول مثنوى :پرتو روح است نطق و چشم و گوش * پرتو آتش بود در آب جوش