فى الحقيقة إلى جوهر واحد و هو هيولاها .
مراد از « هيولى » اينجا « هيولاى كلّيّه » است كه قبول صور جميع موجودات روحانيّه و جسمانيّه مىكند . « 1 »
و « هيولى » جوهر است چنان كه در كتاب مسمّى به « انشاء الدوائر » بيان اين معنى به تقديم رسيده است .
و معنى متن آنست كه كثرت مشهوده است در عين واحده ؛ و اين عين واحده معقوله است درين كثرت چنان كه صور همه موجودات مشهوده است در عين هيولى و هيولى معقوله در آن صور و لهذا در تعريف هريك از موجودات جوهرى كه عبارت از هيولى است ماخوذ مىگردد .
در تعريف عقل مىگوئى عقل جوهريست مجرد كه ادراك مىكند كليات را بىآنكه متعلّق شود به جسم .
و در تعريف نفس مىگوئى : نفس ناطقه جوهريست مجرد كه ادراك مىكند كليّات و جزئيّات را و او را تعلق با تدبير و تصرف است در جسم .
و مىگوئى جسم جوهريست قابل مر ابعاد ثلاثه را ؛ لاجرم اخذ جوهر درين تعريفات مىكنى ، و او در حقيقت واحده است و صور كثيره مختلفه . و غرض تنبيه است مر ارباب نظر را تا عقول ايشان غريب نشمارد و متحيّر نشود در آنچه اهل اللّه از توحيد خبر مىدهند .
فمن عرف نفسه بهذه المعرفة فقد عرف ربّه فانّه على صورته خلقه ، بل هو عين هويّته و حقيقته .
پس هركه داند كه حقيقت او حقّ است در مقام تفصيل ظاهر شده به صور
هامش
( 1 ) - مراد از هيولى كليه در اصطلاح عرفان ، صادر نخستين است كه رق منشور صور جميع موجودات روحانيه و جسميه است .
« انشاء الدوائر » نام يكى از كتب شيخ اكبر محيى الدين عربى است كه با چند رساله ديگرش در يك مجموعه به طبع رسيده است .