و إن شئت قلت هو الحقّ الخلق .
و اگر خواهى بگو كه بنده هم حق است و هم خلق به اعتبار جمع او ميان صفات كمال و نقص و لوازم احكام وجوب و امكان .
و إن شئت قلت لا حق من كلّ وجه و لا خلق من كلّ وجه .
و اگر خواهى بگو كه بنده از جميع وجوه نه حق است و نه خلق چنانچه محققان كه جامعاند ميان مراتب الهيّت و ربوبيّت و عبوديّت مىگويند .
و إن شئت قلت بالحيرة فى ذلك .
و اگر خواهى بگو كه مقام حيرت است از جهت غلبهء حال چنانچه گفتهاند :
العجز عن درك الإدراك إدراك . شعر :
يا نه آنست و نه اين حيرانى است * گنج بايد جست اين ويرانى است
قد تحيّرت فيك خذ بيدى * يا دليلا لمن تحيّر فيكا
فقد بانت المطالب بتعيينك المراتب . و لو لا التحديد ما أخبرت الرّسل بتحوّل الحقّ فى الصّور و لا وصفته بخلع الصّور عن نفسه .
يعنى ظاهر شد مطلبها به تعيين مراتب به آن معنى كه هركدام ازين مراتب مذكوره كه اعتبار كنى مطلوب ظاهر است و عين اشيا بودن حق موجب تحديد است ، و اگر تحديد فى نفس الامر واقع نبودى انبياء و رسل كه فرستادهء حقاند جهت هدايت خلق خبر ندادندى كه حق متحوّل در صور مىگردد چنانچه در حديث صحيح آمده كه حق در روز قيامت تجلّى كند از براى خلق در صورتى كه منكر خلق بود و فرمايد كه : من ربّ و خداى اعلاى شمايم و خلق گويند كه نعوذ باللّه منك يعنى ما پناه به خدا مىآريم از تو ، پس حق تعالى تجلى كند براى ايشان به صورت عقيدهء ايشان ، پس براى آن صورت سجده كنند و به خدائى مسلّم دارند ، شعر :
ربّ امرئ نحو الحقيقة ناظر * برزت له فيرى و ينكر ما يرى
بعد از اين ما ديده مىخواهيم و بس * تا نپوشد بحر را خاشاك و خس
* * *