دفتر صوفى سواد و حرف نيست * جز دل اسفيد همچون برف نيست
زاد دانشمند آثار قلم * زاد صوفى چيست انوار قدم « 1 »
إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً
اى قلبا صافيا يفرق بين الحقّ و الباطل .
فما سبق مقصّر مجدّا كذلك لا يماثل أجير عبدا .
يعنى به مقتضاى
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
ما نديديم كه سبق و تقديم يابد اهل تقصير و نقصان بر كسى كه جد و اجتهاد در تحصيل كمالات داشته باشد ، و همچنانچه مقصّر بر مجدّ سابق نمىتواند بود .
اجير يعنى كسى كه سعى و عمل از براى اجرت و مزد ثواب آخرت كند ، مشابه و مماثل و مانند نيست با كسى كه عمل او به محض عبوديّت و متابعت امر سيّد باشد ، چه اجير هرگاه كه اجرت عمل خود را ستد از نزد مستاجر مىرود فامّا عبد على الدوام ملازم باب سيّد است و در مقام عبوديت قايم و مستقيم .
تو بندگى چو گدايان به شرط مزد مكن * كه خواجه خود روش بندهپرورى داند
و إذا كان الحقّ وقاية للعبد بوجه ، و العبد وقاية للحقّ بوجه .
يعنى هرگاه كه دانستى كه حق وقايهء عبد است به آن معنى كه حق ظاهر عبد شده است ، و باز عبد وقايهء حق است به آن معنى كه بنده ظاهر حق شده است :
فقل فى الكون ما شئت : إن شئت قلت هو الخلق .
يعنى پس بگو هرچه خواهى : اگر خواهى بگو كه بنده خلق است چنانچه محجوبان مىگويند به اعتبار صفات نقص و لوازم امكان .
و إن شئت قلت هو الحقّ .
و اگر مىخواهى بگو كه بنده حق است به اعتبار صفات كمال و لوازم وجوب .
هامش
( 1 ) - از دفتر اول مثنوى عارف رومى است .