و هو الأمر الّذى كشفه العارفون هنا فيرون أنّ الحقّ ما فعل بهم ما ادّعوه أنّه فعله و أنّ ذلك منهم ، فإنّه ما علّمهم إلّا على ما هم عليه .
و اصل حقيقت امر آنست كه عارفان آن را هم در دنيا ادراك كردند و مشاهده نمودند كه آنچه از ما ملايم طبع ناموافق عرض دعوى مىكنند در حال حجاب كه حقّ با ما كرد ، چنان نيست كه از قبل حقّ باشد بلكه به اقتضاى اعيان ايشان است ، پس حق سبحانه و تعالى مىداند كه آنچه اعيان ايشان بر آن است و عمل بدان موجب به تقديم مىرساند ، لاجرم آنچه حق با ايشان مىكند هم از اعيان ايشان است پس آنچه بر ايشان طارى مىشود انفس ايشان كرده باشد و لهذا حق سبحانه و تعالى مىفرمايد :
وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
. و از براى اين سرّ ابراهيم عليه السلام گفت :
بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ
چون ازو پرسيدند كه در حق آلههء ما اين فعل تو كردى اى ابراهيم ؟ گفت بل كه بزرگترين ايشان كرد ، پس فعل را به نفس ايشان حواله كرد چه اصنام به لسان احوال خويش از باطن ابراهيم استدعاى اهلاك خويش كردند از آنكه مقام عبوديّت خويش و ضلالت عبدهء اصنام را مىدانستند . اما نسبت كردن ابراهيم عليه السلام كذب را به نفس خويش چنان كه در حديث شفاعت كبرى آمده است از براى آن بود كه ظاهرا فعل از آن صنم صادر نشد بلكه از ابراهيم ظاهر گشت و انبيا مأمورند به ظواهر كما
قال عليه السّلام :
« نحن نحكم بالظاهر و اللّه يتولّى السرائر »
. فتدحض ( فتند حض - خ ) حجّتهم و تبقى الحجّة البالغة للّه .
يعنى باطل مىشود حجّت محجوبين و باقى مىماند حجت بالغه مر خداى را عزّ اسمه .
فإن قلت فما فائدة قوله تعالى
فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ
؟ قلنا لو حرف امتناع لامتناع فما شاء إلّا ما هو الأمر عليه و لكن عين الممكن قابل للشىء و نقيضه فى حكم دليل العقل ، و أىّ الحكمين المعقولين وقع ، فذلك هو الّذى عليه الممكن فى حال ثبوته .