مرتبه الهيّت او را اصلا ظهور .
ثمّ يأتى الكشف الآخر فيظهر لك صورنا فيه ، فيظهر بعضنا لبعض فى الحقّ ، فيعرف بعضنا بعضا و يتميّز بعضنا عن بعض .
بعد از آن بيايد كشف ديگر كه آن كشف مقام « فرق بعد الجمع » است و آن را « جمع جمع » نيز گويند به اعتبار آنكه جمع مىكند جمع را با فرق و آن ظهور صور اعيان است در مرآت حق و به اين اعتبار مشهود جز خلق نيست و حق مختفى است در عزّ احمى و غيبى كه معبّر است به لسان حبيبش به « عما » « 1 » ، اگرچه وجود او مرآتى است كه ظاهر مىشود در وى عالم و نزد اين ظهور ظاهر مىشود بعضى ما مر بعضى را در حضرت علم حق ، پس واقع مىشود تعارف در ميان اعيان درين حضرت به حكم مناسبت و ظاهر مىگردد تناكر به حسب عدم مناسبت و آنچه از تعارف و تناكر در عالم ارواح واقع مىشود چنان كه نبى ما بر آن تنبيه كرد كه :
« الأرواح جنود مجنّدة فما تعارف منها ائتلف و ما تناكر منها اختلف »
، مظهر و نتيجه اين تعارف و تناكر است كه واقع است در حضرت علميّه . بيت :
ما را جز ازين لقا لقاى دگريست * كين صحبت از آن لقاى اول اثريست
دانى كه كجا بود ملاقات نخست * از عالم ارواح ترا گر خبريست
و حاصل اين كلام به عبارت ديگر آن است كه كشف اول كه مسمّاست به « جمع » فناست در حق ، چه شاهد و مشهود درين كشف تنها حقّ است و بس ؛ و در كشف ثانى كه « فرق بعد الجمع » است بقاى وجود مربوب بعد الفناست ، لاجرم درين مقام ظاهر مىشود صور خلق و ظاهر مىشود بعضى مر بعضى را در
هامش
( 1 ) - بحث از عماء و نقل روايات آن در رساله « وحدت از ديدگاه عارف و حكيم » تقرير و تحرير شده است . ( ط 1 - ص 84 - 88 ) ؛ و عماء را اسامى گوناگون است كه در كلمه هزار و يك كلمه با ذكر مآخذ جمع كردهايم .