نداشت ؛ به يقين داند كه آن صورت عين اوست نه غير او و از شجره عين خويش ثمرهء علم درچيده است « 1 » از براى آنكه اين صورت از صورت استعدادات عين ثابتهء اوست كه در عالم ارواح كه « مثال مطلق » است يا در خيال كه « مثال مقيد » است متمثل گشته ؛ اسرار و حكم الهى برو تلقين مىكند ، پس اوست مفيض بر نفس خود نه غير او ، چه هرچه بر وى فائض مىشود از عين اوست به حسب استعداداتش به فيضان آمده . آرى ، بيت :
من چو طوطى و جهان در پيش من چون آينه * لاجرم معذورم ار جز خويشتن را ننگرم
هرچه عقلم در پس آيينه تلقين مىكند * من همان معنى به صورت در زبان مىآورم
و چون هر انسان مشتمل است بر آنچه « عالم كبير » بر آن اشتمال دارد ، لاجرم حاجت نيست كه صورت مرئى را گوييم غير اوست از ملك يا جن يا كامل ديگر بلكه عين او اقتضا كرده است كه حقيقتى از حقايق متصور بدين صورت گشته بر قلب او كه مشغول به تدبير جسد است القاى معنى كند تا بر آن اطلاع يابد .
كالصّورة الظاهرة منه فى مقابلة الجسم الصّقيل ليس غيره ، إلّا أنّ المحلّ أو الحضرة الّتى رأى فيها صورة نفسه تلقى إليه بتقلب من وجه لحقيقة تلك الحضرة .
يعنى مرئى غير رائى نيست چنان كه صورت ظاهره در مرآت غير ناظر نيست . اما اين قدر هست كه حضرتى كه رائى صورت نفس خود درو مىبيند آن حضرت القا مىكند صورت او را بر وى متقلب به وجهى از تقلّب ، و لهذا در رؤيا و واقعه ظاهر مىشود محسن نيكوكار در احسن صورت و متصوّر مىگردد ظالم بدكردار در اقبح صور ، چون صورت كلب و سباع . و اين به واسطه
هامش
( 1 ) - نكته 457 هزار و يك نكته : « آنچه در احوال و اطوار سالك در خواب و بيداريش عائدش مىشود ، ميوههايى است كه از كمون شجره وجودش بروز مىكند . »