او زائل نمىشود از غيب . و اينجا مراد از عالم عالم كبير روحانى و جسمانى است كه صورت حقيقت انسانى است ؛ و حقيقت انسانى غيب او . و انسان كامل چون مظهر كمالات اين حقيقت بود و خليفه و مدبّر عالم به اعتبار حقيقتش كه در غيب زائل نمىشود او را غيب داشت ، اگرچه اين خليفه موجود است در خارج . و به واسطهء آنكه اين حقيقت خليفهء حق است و چون هويّت حق احتجاب و كمون وظيفه او « 1 » ، سلطان عالم ملك كه مظهر اين خليفه ، غيبيّه است در عالم شهادت حجب كرده مىشود ، و حاجبان نمىگذارند كه هركس شرف ديدار او دريابد و از براى همين معنى انقياد و مطاوعت او واجب است .
و وصف الحقّ نفسه بالحجب الظّلمانيّة و هى الأجسام الطّبيعيّة الكثيفة ؛ و النّوريّة و هى الأرواح اللّطيفة و العقول و النّفوس و عالم الأمر و الإبداع .
يعنى وصف كرد حق سبحانه و تعالى خود را به لسان حبيب خود عليه السلام به حجب ظلمانيّه و نورانيّه چنان كه گفت :
« إنّ للّه تعالى سبعين الف حجاب من نور و ظلمة لو كشفها لأحرقت سبحات وجهه « 2 » ما انتهى إليه بصره من خلقه »
و « حجب ظلمانى » اجسام طبيعيه كثيفه است كه اينها اگرچه مظاهر صفاتاند امّا ساتر ذاتاند .
و حجب نورانى ارواح لطيفه و عقول و نفوس و عالم امر و ابداع كه اينها مظاهر صفاتاند و از وجهى مظهر و از وجهى ساتر ذاتاند چنان كه شعاع آفتاب اگرچه ستر شمس مىكند و حاجب ابصار از ابصار مىگردد امّا مظهر شمس
هامش
( 1 ) - يعنى وظيفه اوست . و در بعضى نسخ بجاى وظيفه « و خليفه » است كه ظاهرا محرّف شده است . و عبارت قيصرى اين است . و فى قوله و لهذا يحجب السلطان ايماء الى انه مظهر للخليفة الغيبيّة فى الملك لذلك وجب الانقياد و المطاوعة له . غرض اينكه با وظيفه عبارت روشن است و با خليفه بىدغدغه نيست .
( 2 ) - يعنى انوار وجهه . نور را بدين لحاظ سبحه گويند كه هر نورى را ملكى مىبيند ، سبحان اللّه مىگويد . به تعليقات ما به نام « درر القلائد على غرر الفرائد » رجوع شود . ( ج 1 ، ص 36 ) .