و اين تنبيه است بر آنكه ملائكه كه منازعت در شأن آدم كردند از اهل جبروت و از اهل ملكوت سماويّه نبودند ، چه ايشان از آن روى كه نوريّت بر ايشان غالب است و حصول احاطه به جميع مراتب است شرف انسان كامل را مىشناسند و رتبهء او را در حضرت بارى تعالى و تقدّس مىدانند . اگرچه از ادراك حقيقت او چنان كه هست قاصراند ؛ بلكه متصدّى به منازعت ملائكهء ارض و جنّ و شياطين بودند كه ظلمت بر ايشان غالب بود و نشأت ايشان از ادراك شرف انسان كامل حاجب . و در قول حق سبحانه و تعالى كه :
إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً
تخصيص ذكر ارض با آنكه خلافت در كلّ عالم است منبئ است از آنكه طاعنان ملائكه ارضاند چه غالب آنست كه طعن از كسى صادر مىشود كه در معرض آن منصب باشد و اهل سماوات مدبّرات عالم علوىاند به قصد اوّلى و مدبّرات عالم سفلى به قصد دوم . و اگر امعاننظر و اجالت بصر كنى دانى كه فساد در ارض از همين طاعنان ظاهر مىشود ، چه قوّت شهويّه و غضبيّه « 1 » كه منشأ فساداتند دو
هامش
( 1 ) - ترجمه گفتار قيصرى است كه : « أ لا ترى أن القوة الشهوية و الغضبية اللّتين هما ملكان من ملائكة الأرض . . . » .
بدان كه قواى دار هستى مطلقا تعبير به ملائكه و املاك مىشوند چنانكه صدر المتألهين و بسيارى از حكماى الهى ديگر برين تنصيص فرمودهاند . به نكته 114 كتاب ما « هزار و يك نكته » رجوع شود .
جناب فيض در چند فصل باب دوم علم اليقين در اين معنى سخن فرموده است و روايات نقل كرده است . در يكى از فصول آن گويد : « و يخدم المولدة ملكان : أحدهما يجعل فضلة الهضم الأخير منيّا . . . .
و در عين اليقين تصريح كرده است كه : « ما من شيء في هذا العالم الّا و له قوة روحانية و هى المسماة في لسان الشرع بالملك » ( عين اليقين - ط رحلى - ص 276 ) .
سؤال و جواب يازدهم خاتمه مفتاح الغيب اين است كه ملائكه قواى عالماند . ( مصباح الانس - چاپ سنگى رحلى - ص 307 ) .
مرحوم مير در اواخر قبسات گويد : ملائكه طبقات و شئونى دارند حتى بعض آنها را جسم لطيف است ، فافهم .