موجود بود از معانى و حقايق به اصل خود كه در باطن است ملتحق شود ، و امر الهىّ به سوى آخرت منتقل شود ؛ و اين كامل ختم و حافظ گردد بر خزانهء آخرت ختمى ابدى .
و اين است معنى آنچه گفته مىشود : قرآن برداشته خواهد شد به آسمان از آنكه خلق كامل است چنان كه عايشه رضى اللّه عنها گفت :
« و كان خلقه القرآن و الكتاب المبين الالهى »
قال رحمه اللّه « 1 » : شعر
أنا القرآن و السّبع المثانى * و روح الرّوح لا روح الأوانى
فؤادى عند مشهودى مقيم * يشاهده و عندكم لسانى
و قال أمير المؤمنين كرّم اللّه وجهه :
و أنت الكتاب المبين الّذى * باحرفه يظهر المضمر « 2 »
و در خبر آمده است « 3 » كه حق سبحانه و تعالى علم را از عالم برمىدارد به
هامش
( 1 ) - قائل شيخ اكبر صاحب فصوص الحكم است و « الأوانى » با واو هوز است نه با دال ابجد . و مراد از روح الأوانى روح بخارى است . اين دو بيت در خطبه فتوحات مكّيه آمده است ( ص 10 ط بولاق - و ص 11 ط قاهره - و ص 70 طبع اخير قاهره ) .
بدان كه در مثل گفتار شيخ اكبر : « انا القرآن . . . » از زبان انسان و به خصوص به لسان انسان كامل است نه اينكه فقط از شخص خود خبر دهد ، چنانكه خطابهاى ارباب معارف و علوم در نظم و نثر كه شخص مخاطب خاصّ مراد نيست .
و بدان كه عين يازدهم كتاب ما « عيون مسائل النفس » و شرح آن « سرح العيون في شرح العيون » را در بيان روح بخارى و فرق آن با روح انسانى ، اهميّت بسزا است . و در شرح عين ياد شده رساله فيلسوف قسطا بن لوقا يونانى را كه به نام « كتاب الفصل بين الروح و النفس و قوى النفس و مائية النفس » است تصحيح نمودهايم و نقل كردهايم ، و مطالب رئيسه آن را در سيزده شماره در مقدمهاى كه بر آن رساله نوشتهايم آوردهايم . ( ط 1 - ص 265 - 284 ) .
( 2 ) - در پيش گفتهايم كه شعر از على بن ابى طالب قيروانى است .
( 3 ) - و خبرى در باب سى و پنجم كتاب فتن جامع ترمذى از انس روايت شده است كه
قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلّم : لا تقوم الساعة حتى لا يقال فى الأرض اللّه اللّه
( ص 57 ج 9 ط 1 مصر ) .
و به همين صورت از انس در مسند احمد بن حنبل روايت شده است ( ج 3 ط 1 بيروت ص 107 و -