اطوار روحانيات و سماويات و عنصريّات تا غايتى كه ظاهر شود در صورت نوعيّه حسيّهاش ؛ و معانى نازله را نيز از حضرات اسمائيه چاره نيست از مرور برين وسائط تا غايتى كه و اصل شود به انسان و تكميل كند « 1 » . و اين مرور از براى تهيّهء استعداد اوست مر كمالاتى را كه لايق او باشد ، و از براى اشهاد و اطلاع او بر هرچه خلافت او بر آن خواسته شده است . و اگر اين مرور نبودى كاملان را عروج ميسّر نگشتى ، چه خاتمه مشابه سابقه است و بدين مرور و عروج تمام مىشود « حركت دوريّهء معنويه » .
فهو من العالم كفصّ الخاتم من الخاتم ، الّذى هو محلّ النّقش و العلامة الّتى بها يختم الملك على خزانته ، و سمّاه خليفة من أجل هذا .
پس انسان به نسبت با عالم چون فص است به نسبت با خاتم كه اين فص محلّ نقش و علامت است و ملك بر خزانه خويش به دو ختم مىكند .
و بيان مشابهت آنكه فص گاهى جزوى از خاتم مىباشد كه آن محلّ نقش
هامش
( 1 ) - همه نسخههايى كه در اختيار ما است به همين صورتاند و عبارت قيصرى چنين است : و المعانى النازلة عليه من الحضرات الاسمائية لا بد أن تمرّ على هذه الوسائط ايضا إلى أن تصل اليه و تكمّله .
ضمير افعال تمر و تصل و تكمل راجع به معانى است ، و ضمير مجرور عليه و اليه ، و نيز ضمير منصوب متصل تكمّله راجع به كون جامع يعنى انسان كامل است ، و مراد از وسائط اطوار روحانيات و سماويات و عنصريات است كه در بيان قيصرى مذكور است . پس معنى عبارت چنين است :
و معانى نازله بر كون جامع از حضرات اسمائيه ناچار بايد بر اين وسائط نيز مرور كنند تا غايتى كه به كون جامع و اصل شوند و او را تكميل كنند .
و ديگر اينكه علامه قيصرى بعد از عبارت « و به تتم الحركة الدورية المعنوية » كه خوارزمى آن را ترجمه كرده است و بدين مرور و عروج تمام مىشود حركت دورية معنويه ، تبصرهاى بسيار ارزشمند دارد كه و ما يقال ان علم الاولياء تذكرى لا تفكرى و
قوله عليه السلام الحكمة ضالة المؤمن
اشارة الى هذا المعنى الخ . و خوارزمى از چنين تبصره گرانقدر اعراض كرده است .
اين تبصره فصل هشتم طرف ثانى مرحله عاشر اسفار در اتحاد عاقل به معقول است ( ج 1 ط 1 ص 320 ) در بيان تفصيلى و اصول مآخذ و مصادر آن به عين سى و نهم رساله ما در عيون مسائل نفس و شرح آن « سرح العيون في شرح العيون » رجوع شود . ( ط 1 - ص 535 - 542 ) .