قد تحيّرت فيك خذ بيدى * يا دليلا لمن تحيّر فيكا
و شيخ نيز رحمه اللّه كشف اين حال مىكند كه شعر :
و لست أدرك من شىء حقيقته * و كيف أدركه و أنتم فيه « 1 »
و از آن جهت عدم عرفان را به طريق نظر فكرى مقصور داشت كه چون قلب به نور الهى منوّر گردد عقل نيز كه يكى از قواى اوست انارت پذيرد و به تبعيّت دل ادراك حقايق كند ، ادراكى مجرّد از شائبهء تصرف در وى ، و تسليم امر بارى تعالى كند كه متصرّف حقيقى در هر چيزى به حقيقت اوست . و چون حال اوّل بدين مقال اعتراف نمايد كه :
سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
، و در خطاب آن جناب گويد : شعر :
اگر نه نور تو گردد دليل اهل طلب * ميان وادى حيرت شوند جمله هلاك
اساس معرفت ذات از آن رفيعتر است * كه عقل با نظر فكرتش كند ادراك
منه يعرف
يعنى از كشف الهى شناخته مىشود كه اصل صور عالم كه استعداد قبول ارواح دارد چيست ، و محقق گردد كه ذات الهيّه است كه ظاهر شده است به صور عالم و اصل همه حقايق و صورش به غير يك ذات نيست ، اما ع « 2 » : اين يك نه آن يك است كه هركس بداندش .
فسمّى هذا المذكور إنسانا و خليفة ، فأمّا إنسانيّته فلعموم نشأته و حصره الحقائق كلّها و هو للحقّ بمنزلة إنسان العين من العين الّذي به يكون النّظر و هو
هامش
- علم فلم يقل به مثل هذا و هو اعلى القول الخ .
( 1 ) - اين بيت در نسخ عديده به صورت مضطربه نقل شده است و صحيح آن اين است :و لست أدرك فى شيء حقيقته * و كيف أدرك شيئا انتمو فيه( 2 ) - حرف عين در كتاب اشاره به مصراع بيت است .