مذهب حقّ پيش اهل تحقيق آنست كه توبهء يأس مقبول است نه ايمان يأس ، از آنكه كافر اجنبى است و غير عارف باللّه و حال او ابتداى ايمان و عرفان است ؛ و فاسق عارف باللّه است و حال او حال بقا و بقا اسهل از ابتدا .
و بعضى يأس را قريب من الموت گفتهاند . اما ظاهر آنست كه يأس عبارت از زمان يأس است چه محقّقان برآنند كه قرب موت مانع قبول توبه بل كه مانع قبول ايمان نيست ؛ بلكه مانع از قبول ، مشاهده اهوالى است ( كذا - أحوالى است - ظ ) كه موجب علم باشد بر سبيل اضطرار ، و تفاصيل مذاهب در فتاواى فقهيّه و كتب كلاميّه مسطور است و براهين و حجج هر طائفه مذكور ؛ اما آنچه مختار بود بر آن ايماء كرده شد . اكنون به بيان آنچه زعم شيخ است در تفسير كلام او اشتغال نمائيم :
توجيه كلام شيخ به قدر امكان آنست كه ايمان فرعون در بحر در آن حالت بود كه طريقى واضح ديد كه بنى اسرائيل عبور مىكردند و اين اعظم آيات و اوضح معجزات بود . و اين مشاهده پيش از تغرغر و قبل از ظهور احكام دار آخرت بود اعنى پيش از زمان يأس و حالت يأس ، و پيش از آنكه ايمان به واسطهء مشاهدهء اهوال ( كذا - احوال - ظ ) اضطرارى شود و از ايمان بالغيب و اختيارى بودن بيرون آيد .
پس شيخ ايمان او را صحيح و معتد به داشت . چه اين ايمان بالغيب است و قبل الغرغره ، و اين بعينه چون ايمان كفّارست عند القتل ؛ و آن صحيح است بىخلاف . و غير مقبول بودن ايمان متغرغر از براى ظهور احكام دار آخرت است از نعيم و ثواب و جحيم و عذاب . و او را طاهر و مطهّر داشت از خبث اعتقاد شرك و دعوى ربوبيّت ، لأنّ الإسلام يجبّ ما قبله چنان كه در خبر صحيح آمده است . و اكتساب نكرد بعد از ايمان هيچچيز از آثام و عصيان .
و اينكه حضرت الهى فرمود
آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ
نوعى است از عتاب در حالت توجه از بطالت به صواب ؛ و اين منافى صحّت